Społeczność lokalna w sytuacji kryzysowej. Ćwiczenia z rezyliencji

Maria Halamska

doi:10.53098/wir.2026.2.211/01

Autor

Maria Halamska Prof. dr hab. Maria Halamska, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Zakład Socjologii Wsi, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa https://orcid.org/0000-0003-4133-9935

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2026.2.211/01

Słowa kluczowe:

rezyliencja społeczności lokalnej, model rezyliencji, ukraińscy uchodźcy wojenni, studium przypadku gminy

Abstrakt

Cel pracy: Celem analizy była ocena zdolności adaptacyjnych społeczności lokalnej – potencjału rezyliencji – polegających na działaniach zaradczych w sytuacji kryzysowej. Rezyliencja została zdefiniowana jako proces łączący zestaw zdolności adaptacyjnych z pozytywną trajektorią funkcjonowania i adaptacji po zakłóceniu.
Metoda badawcza: Analiza oparta jest na studium przypadku opisującym działania podjęte w miejsko-wiejskiej gminie w pierwszych 100 dniach agresji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. W tym okresie przez gminę przewinęło się ok. 800 ukraińskich uchodźców wojennych, z których ok. 500 znalazło tam schronienie.
Kluczowe wyniki: Zrekonstruowano organizację gminnej struktury pomocowej (zespół kryzysowy), procedurę przyjęcia uchodźców, sposoby gromadzenia/powiększania zasobów (mieszkania, pomoc rzeczowa, żywność), pomoc medyczna. Były to działania podejmowane indywidualnie przez mieszkańców, lokalne instytucje (samorządowe, rządowe, obywatelskie), które koordynował zespół kryzysowy.
Główne wnioski: Działania te zestawiono z modelem zdolności adaptacyjnych społeczności składającym się z czterech powiązanych zbiorów jej cech: poziomu rozwoju ekonomicznego, kapitału społecznego, informacji i komunikacji oraz kompetencji społecznych. Stwierdzono, że samorządowe gminy posiadają znaczny – choć nie jednakowy – potencjał rezyliencji.

Bibliografia

Abłażewicz, U. (2025). Rezyliencja społeczności (community resilience). O kształtowaniu rezyliencji społecznej małych miast i ich mieszkańców. W: M. Zemła (red.). Małe miasta. Źródła wiedzy (s. 771–786). Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.

Beck, U. (2004). Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności (S. Cieśla, tłum.). Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Bilewicz, M. (2024). Traumaland. Polacy w cieniu przeszłości. Wydawnictwo Mando.

Błąd, M. (2022). Rural resilience jako nowa koncepcja rozwoju wsi. Wieś i Rolnictwo, 1(194), 7–39. DOI: https://doi.org/10.53098/wir012022/01

Bojar, H. (2014). Lokalne wzory solidarności społecznej w sytuacjach zagrożeń naturalnych i klęsk żywiołowych. W: J. Grotowska-Leder (red.). Więzi społeczne, sieci społeczne w perspektywie procesów inkluzji i wykluczenia społecznego (s. 71–82). Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. DOI: https://doi.org/10.18778/7969-483-9.06

Chęcińska, K., Kaczmarek-Śliwińska, M. (2025). From face-to-face to Facebook. Wieś i Rolnictwo, 2(207), 139–156. DOI: https://doi.org/10.53098/wir.2025.2.207/05

Czerska-Shaw, K., Krzyworzeka-Jelinowska, A., Mucha, J. (2022). Mobilizacja pomocy uchodźczyniom i uchodźcom ukraińskim w Krakowie. https://owim.uek.krakow.pl/wp-content/uploads/user-files/reports/Raport%20Mobilizacja%20Pomocy_2023.pdf

Drobniak, A. (2022). Rezyliencja – dlaczego jej potrzebujemy? https://www.gov.pl/web/wuf11/rezyliencja--dlaczego-jej-potrzebujemy

Górska-Rożej, K. (2024). Znaczenie adaptacji i umiejętności adaptacyjnych w procesie kształtowania odporności na zagrożenia w społeczności na poziomie lokalnym. Wiedza Obronna, 288(3), 68–81. https://wiedzaobronna.edu.pl/index.php/wo/article/view/313

Granovetter, M. (1973). The strength of weak ties. American Journal of Sociology, 78(6), 1360–1380. DOI: https://doi.org/10.1086/225469

Halamska, M. (2023a). Uchodźcy ukraińscy w społecznościach lokalnych. Czas samorządów. Wieś i Rolnictwo, 4(201), 127–155. DOI: https://doi.org/10.53098/wir.2023.4.201/06

Halamska, M. (red.) (2023b). Potencjał absorbcji uchodźców przez wiejskie i małomiasteczkowe społeczności lokalne. Raport z badań. Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Halamska, M. (2025). Polska lokalna wobec ukraińskich uchodźców wojennych. Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN. DOI: https://doi.org/10.53098/978-83-89900-90-6

Holling, S.C. (1973). Resilience and stability of ecological systems. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, 4, 1–23. DOI: https://doi.org/10.1146/annurev.es.04.110173.000245

Norris, F.H., Stevens, S.P., Pfefferbaum, B., Wyche, K.F., Pfefferbaum, R.L. (2008). Community resilience as a metaphor, theory, set of capacities, and strategy for disaster readiness. American Journal of Community Psychology, 41(1–2), 127–150. DOI: https://doi.org/10.1007/s10464-007-9156-6

Olsson, L., Jerneck, A., Thoren, H., Persson, J., O’Byrne, D. (2015). Why resilience is unappealing to social science: Theoretical and empirical investigations of the scientific use of resilience. Science Advances, 1(4). DOI: https://doi.org/10.1126/sciadv.1400217

Pfefferbaum, B., Reissman, D., Pfefferbaum, R., Klomp, R., Gurwitch, R. (2005). Building resilience to mass trauma events. W: L. Doll, S. Bonzo, J. Mercy, D. Sleet (red.). Handbook on Injury and Violence Prevention (s. 347–358). Kluwer Academic Publishers. DOI: https://doi.org/10.1007/978-0-387-29457-5_19

Podgórecki, A. (1998). Socjologiczna teoria prawa (Ł.M. Kwaśniewska, R. Smogór, tłum.). Interart.

Sekuła, A. (2016). System subwencjonowania jednostek samorządu terytorialnego w Polsce. Wydawnictwo Politechniki Gdańskiej.

Spik, A. (2025). Rezyliencja: panaceum, moda czy oszustwo? Znaczenie i zastosowanie pojęcia w zarządzaniu organizacjami. Studia i Materiały Wydziału Zarządzania UW, (1(42)), 75–90. DOI: https://doi.org/10.7172/1733-9758.2025.42.7

Stachewicz, K. (2010). Kryzys jako kategoria filozoficzna. Teologia i Moralność, 7, 7–16.

Stępka, M. (2021). Rezyliencja jako paradygmat bezpieczeństwa w czasach przewlekłych kryzysów. Przegląd Politologiczny, 2, 105–117. DOI: https://doi.org/10.14746/pp.2021.26.2.7

Strauss, A., Corbin, J. (1990). Basics of Qualitative Research: Grounded Theory Procedures and Techniques. Sage Publications.

Sztompka, P. (2005). Socjologia zmian społecznych (J. Konieczny, tłum.). Wydawnictwo Znak.

Szykuła-Piec, B. (2024). Rezyliencja i odporność w naukach o bezpieczeństwie. Central European Journal of Security Studies, 2(2), 7–18. DOI: https://doi.org/10.15804/CEJSS.2024201

Śpiewak, R., Halamska, M. (2025). A stranger in my village: Ukrainian refugees in Poland’s rural areas. Central and Eastern European Migration Review, 14(2), 355–375. DOI: https://doi.org/10.54667/ceemr.2025.33

Tisseron, S. (2024). La résilience. Presses Universitaires de France.

Ustawa (1990). Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. 1990 nr 16 poz. 95; t.j. Dz.U. 2026 poz. 662).

Ustawa (1997). Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483).

Ustawa (1998). Ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz.U. 1998 nr 91 poz. 578; t.j. Dz.U. 2025 poz. 1684; Dz.U. 2026 poz. 252).

Ustawa (2004). Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593; t.j. Dz.U. 2026 poz. 639).

Ustawa (2007). Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym (Dz.U. 2007 nr 89 poz. 590; t.j. Dz.U. 2026 poz. 574, 815).

Ustawa (2013). Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz.U. 2013 poz. 1650; t.j. Dz.U. 2025 poz. 1079, 1794; Dz.U. 2026 poz. 203).

Ustawa (2022). Ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz.U. 2022 poz. 583; t.j. Dz.U. 2025 poz. 337, 620, 621, 1301, 1794; 2026 poz. 203, 635).

WiR (Wieś i Rolnictwo). (2020). Wiejskie okruchy pandemii – społeczności i ich instytucje, 3(188).

Wysocki, J. (2008). Rola zasobów i umiejętności w kształtowaniu strategii rozwojowych przedsiębiorstwa. W: A. Herman, K. Poznańska (red.). Przedsiębiorstwo wobec wyzwań globalnych. Tom 1 (s. 307–328). Oficyna Wydawnicza SGH.

Yin, R.K. (2015). Studium przypadku w badaniach naukowych. Projektowanie i metody (J. Gilewicz, tłum.). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Zakrzewska-Manterys, E. (1996). Odteoretycznianie świata społecznego. Podstawowe pojęcia teorii ugruntowanej. Studia Socjologiczne, 1, 6–25.

Zebrowski, C. (2013). The nature of resilience. Resilience, 1(3), 159–173. DOI: https://doi.org/10.1080/21693293.2013.804672