Społeczność lokalna w sytuacji kryzysowej. Ćwiczenia z rezyliencji

Maria Halamska

doi:10.53098/wir.2026.2.211/01

Autor

Maria Halamska Prof. dr hab. Maria Halamska, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Zakład Socjologii Wsi, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa https://orcid.org/0000-0003-4133-9935

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2026.2.211/01

Słowa kluczowe:

rezyliencja społeczności lokalnej, model rezyliencji, ukraińscy uchodźcy wojenni, studium przypadku gminy

Abstrakt

Cel pracy: Celem analizy była ocena zdolności adaptacyjnych społeczności lokalnej – potencjału rezyliencji – polegających na działaniach zaradczych w sytuacji kryzysowej. Rezyliencja została zdefiniowana jako proces łączący zestaw zdolności adaptacyjnych z pozytywną trajektorią funkcjonowania i adaptacji po zakłóceniu.
Metoda badawcza: Analiza oparta jest na studium przypadku opisującym działania podjęte w miejsko-wiejskiej gminie w pierwszych 100 dniach agresji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. W tym okresie przez gminę przewinęło się ok. 800 ukraińskich uchodźców wojennych, z których ok. 500 znalazło tam schronienie.
Kluczowe wyniki: Zrekonstruowano organizację gminnej struktury pomocowej (zespół kryzysowy), procedurę przyjęcia uchodźców, sposoby gromadzenia/powiększania zasobów (mieszkania, pomoc rzeczowa, żywność), pomoc medyczna. Były to działania podejmowane indywidualnie przez mieszkańców, lokalne instytucje (samorządowe, rządowe, obywatelskie), które koordynował zespół kryzysowy.
Główne wnioski: Działania te zestawiono z modelem zdolności adaptacyjnych społeczności składającym się z czterech powiązanych zbiorów jej cech: poziomu rozwoju ekonomicznego, kapitału społecznego, informacji i komunikacji oraz kompetencji społecznych. Stwierdzono, że samorządowe gminy posiadają znaczny – choć nie jednakowy – potencjał rezyliencji.

Bibliografia

Abłażewicz, U. (2025). Rezyliencja społeczności (community resilience). O kształtowaniu rezyliencji społecznej małych miast i ich mieszkańców. W: M. Zemła (red.). Małe miasta. Źródła wiedzy (s. 771–786). Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.

Beck, U. (2004). Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności (S. Cieśla, tłum.). Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Bilewicz, M. (2024). Traumaland. Polacy w cieniu przeszłości. Wydawnictwo Mando.

Błąd, M. (2022). Rural resilience jako nowa koncepcja rozwoju wsi. Wieś i Rolnictwo, 1(194), 7–39.

Bojar, H. (2014). Lokalne wzory solidarności społecznej w sytuacjach zagrożeń naturalnych i klęsk żywiołowych. W: J. Grotowska-Leder (red.). Więzi społeczne, sieci społeczne w perspektywie procesów inkluzji i wykluczenia społecznego (s. 71–82). Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Chęcińska, K., Kaczmarek-Śliwińska, M. (2025). From face-to-face to Facebook. Wieś i Rolnictwo, 2(207), 139–156.

Czerska-Shaw, K., Krzyworzeka-Jelinowska, A., Mucha, J. (2022). Mobilizacja pomocy uchodźczyniom i uchodźcom ukraińskim w Krakowie. https://owim.uek.krakow.pl/wp-content/uploads/user-files/reports/Raport%20Mobilizacja%20Pomocy_2023.pdf

Drobniak, A. (2022). Rezyliencja – dlaczego jej potrzebujemy? https://www.gov.pl/web/wuf11/rezyliencja--dlaczego-jej-potrzebujemy

Górska-Rożej, K. (2024). Znaczenie adaptacji i umiejętności adaptacyjnych w procesie kształtowania odporności na zagrożenia w społeczności na poziomie lokalnym. Wiedza Obronna, 288(3), 68–81. https://wiedzaobronna.edu.pl/index.php/wo/article/view/313

Granovetter, M. (1973). The strength of weak ties. American Journal of Sociology, 78(6), 1360–1380.

Halamska, M. (2023a). Uchodźcy ukraińscy w społecznościach lokalnych. Czas samorządów. Wieś i Rolnictwo, 4(201), 127–155.

Halamska, M. (red.) (2023b). Potencjał absorbcji uchodźców przez wiejskie i małomiasteczkowe społeczności lokalne. Raport z badań. Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Halamska, M. (2025). Polska lokalna wobec ukraińskich uchodźców wojennych. Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Holling, S.C. (1973). Resilience and stability of ecological systems. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, 4, 1–23.

Norris, F.H., Stevens, S.P., Pfefferbaum, B., Wyche, K.F., Pfefferbaum, R.L. (2008). Community resilience as a metaphor, theory, set of capacities, and strategy for disaster readiness. American Journal of Community Psychology, 41(1–2), 127–150.

Olsson, L., Jerneck, A., Thoren, H., Persson, J., O’Byrne, D. (2015). Why resilience is unappealing to social science: Theoretical and empirical investigations of the scientific use of resilience. Science Advances, 1(4).

Pfefferbaum, B., Reissman, D., Pfefferbaum, R., Klomp, R., Gurwitch, R. (2005). Building resilience to mass trauma events. W: L. Doll, S. Bonzo, J. Mercy, D. Sleet (red.). Handbook on Injury and Violence Prevention (s. 347–358). Kluwer Academic Publishers.

Podgórecki, A. (1998). Socjologiczna teoria prawa (Ł.M. Kwaśniewska, R. Smogór, tłum.). Interart.

Sekuła, A. (2016). System subwencjonowania jednostek samorządu terytorialnego w Polsce. Wydawnictwo Politechniki Gdańskiej.

Spik, A. (2025). Rezyliencja: panaceum, moda czy oszustwo? Znaczenie i zastosowanie pojęcia w zarządzaniu organizacjami. Studia i Materiały Wydziału Zarządzania UW, (1(42)), 75–90.

Stachewicz, K. (2010). Kryzys jako kategoria filozoficzna. Teologia i Moralność, 7, 7–16.

Stępka, M. (2021). Rezyliencja jako paradygmat bezpieczeństwa w czasach przewlekłych kryzysów. Przegląd Politologiczny, 2, 105–117.

Strauss, A., Corbin, J. (1990). Basics of Qualitative Research: Grounded Theory Procedures and Techniques. Sage Publications.

Sztompka, P. (2005). Socjologia zmian społecznych (J. Konieczny, tłum.). Wydawnictwo Znak.

Szykuła-Piec, B. (2024). Rezyliencja i odporność w naukach o bezpieczeństwie. Central European Journal of Security Studies, 2(2), 7–18.

Śpiewak, R., Halamska, M. (2025). A stranger in my village: Ukrainian refugees in Poland’s rural areas. Central and Eastern European Migration Review, 14(2), 355–375.

Tisseron, S. (2024). La résilience. Presses Universitaires de France.

Ustawa (1990). Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. 1990 nr 16 poz. 95; t.j. Dz.U. 2026 poz. 662).

Ustawa (1997). Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483).

Ustawa (1998). Ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz.U. 1998 nr 91 poz. 578; t.j. Dz.U. 2025 poz. 1684; Dz.U. 2026 poz. 252).

Ustawa (2004). Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593; t.j. Dz.U. 2026 poz. 639).

Ustawa (2007). Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym (Dz.U. 2007 nr 89 poz. 590; t.j. Dz.U. 2026 poz. 574, 815).

Ustawa (2013). Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz.U. 2013 poz. 1650; t.j. Dz.U. 2025 poz. 1079, 1794; Dz.U. 2026 poz. 203).

Ustawa (2022). Ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz.U. 2022 poz. 583; t.j. Dz.U. 2025 poz. 337, 620, 621, 1301, 1794; 2026 poz. 203, 635).

WiR (Wieś i Rolnictwo). (2020). Wiejskie okruchy pandemii – społeczności i ich instytucje, 3(188).

Wysocki, J. (2008). Rola zasobów i umiejętności w kształtowaniu strategii rozwojowych przedsiębiorstwa. W: A. Herman, K. Poznańska (red.). Przedsiębiorstwo wobec wyzwań globalnych. Tom 1 (s. 307–328). Oficyna Wydawnicza SGH.

Yin, R.K. (2015). Studium przypadku w badaniach naukowych. Projektowanie i metody (J. Gilewicz, tłum.). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Zakrzewska-Manterys, E. (1996). Odteoretycznianie świata społecznego. Podstawowe pojęcia teorii ugruntowanej. Studia Socjologiczne, 1, 6–25.

Zebrowski, C. (2013). The nature of resilience. Resilience, 1(3), 159–173.