Problem drenażu migracyjnego polskiej wsi

Przemysław Śleszyński

doi:10.53098/wir.2025.4.209/03

Autor

Przemysław Śleszyński Prof. dr hab. Przemysław Śleszyński, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, ul. Twarda 51/55, 00-818 Warszawa https://orcid.org/0000-0002-1369-6129

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2025.4.209/03

Słowa kluczowe:

odpływ ludności, drenaż migracyjny, luka edukacyjna, depopulacja, typowe obszary wiejskie

Abstrakt

W artykule przedstawiono analizę natężenia i kierunków emigracji ludności ze wsi w latach 1989–2023. Jednostką odniesienia były 1324 gminy administracyjnie wiejskie oraz miejsko-wiejskie i miejskie zdefiniowane poprzez pełnienie głównie funkcji rolniczych, niską gęstość zaludnienia oraz pozostawanie poza strefami podmiejskimi. Bazowano głównie na międzygminnej macierzy przemeldowań Głównego Urzędu Statystycznego (14,2 mln przemieszczeń w całym kraju, w tym 3,7 mln w gminach sklasyfikowanych jako wiejskie) oraz danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2021 o ludności „czasowo” pozostającej poza granicami Polski. Wykazano różnice emigracji pod względem wieku i płci, w tym selektywność odpływu młodych kobiet. We wnioskach podkreślono m.in. znaczenie wyczerpującego monitoringu procesów demograficznych i społecznych na wsi jako kluczowej przesłanki dla kształtowania polityki rozwoju tych obszarów.

Praca sfinansowana z grantu NCN „Wpływ migracji wewnętrznych na rozwój społeczno-gospodarczy Polski po 1989 roku” (2021/41/B/HS4/02035). Wykorzystano w niej też materiały z „Raportu o przestrzennej depopulacji i migracjach młodych dorosłych w Polsce” (Śleszyński 2025) przygotowanego w ramach projektu dla Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w Centrum Badań Migracji, Depopulacji i Rozwoju Uniwersytetu Opolskiego.

Bibliografia

Bański J. (2002). Typy ludnościowych obszarów problemowych. Studia Obszarów Wiejskich, 2, 41–52.

BDL GUS [Bank Danych Lokalnych, Główny Urząd Statystyczny]. (b.d.). https://bdl.stat.gov.pl.

Churski P., Adamiak C., Szyda B., Dubownik A., Pietrzykowski M., Śleszyński P. (2023). Nowa delimitacja miejskich obszarów funkcjonalnych w Polsce i jej zastosowanie w praktyce zintegrowanego podejścia terytorialnego (place based approach). Przegląd Geograficzny, 95(1), 29–55.

Długosz M., Szmytkie R. (2022). Obszary wiejskie w systemie migracji wewnętrznych w Polsce. Studia Regionalne i Lokalne, 3(89), 86–100.

Dziewoński K., Korcelli P. (red.). (1981). Studia nad migracjami i przemianami systemu osadniczego w Polsce. Seria: Prace Geograficzne, 140. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Eberhardt P. (1989). Regiony wyludniające się w Polsce. Seria: Prace Geograficzne, 148. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Frenkel I., Rosner A. (1987). Pojęcie i próba klasyfikacji czynników migracji z rolnictwa. Studia Demograficzne, 2(88), 115–129.

Gawryszewski A. (2005). Ludność Polski w XX wieku. Seria: Monografie, 5. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Gulczyński M. (2023a). Migration and skewed subnational sex ratios among young adults. Population and Development Review, 49(3), 681–706.

Gulczyński M. (2023b). Odwrócona luka płci w edukacji w Polsce. W: M. Witkowska (red.). Uwarunkowania dzietności. Materiały z III Kongresu Demograficznego. Część 17 (s. 294–303). Warszawa: Rządowa Rada Ludnościowa, Główny Urząd Statystyczny.

Harris J., Todaro M. (1970). Migration, unemployment & development: A two-sector analysis. American Economic Review, 60(1), 126–142.

Jaźwińska E., Okólski M. (red.). (2001). Ludzie na huśtawce. Migracje między peryferiami Polski i Zachodu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Jończy R. (2024). Czy koniec wielkiej ucieczki z peryferii? Opolska młodzież wobec migracji i rynku pracy w przeszłości i obecnie, Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny, 3(193), 105–127.

Jończy R., Boichuk N. (2026). Nierejestrowane wyludnienie, migracje i zatrudnienie. Wnioski z badań mikrospisowych w wybranych wsiach Polski. Opole: Uniwersytet Opolski, Centrum Badań Migracji, Depopulacji i Rozwoju.

Jończy R., Kaczmarczyk-Brol K., Socha D., Śleszyński P. (2021). Nierejestrowane wyludnienie i sytuacja na lokalnym rynku pracy na tle procesów rozwojowych powiatu nyskiego. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego.

Kajdanek K. (2012). Suburbanizacja po polsku. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”.

Kongres Demograficzny (2002). Deklaracja I Kongresu Demograficznego w Polsce „Polska a Europa. Procesy demograficzne u progu XXI wieku”. 26 listopada 2002 r. Warszawa: Rządowa Rada Ludnościowa. https://rrl.stat.gov.pl/Files/kongresy/deklaracja_kongresu-1.pdf (dostęp: 20.04.2026).

Korcelli P. (2003). Krajowe systemy miast w regionie Morza Bałtyckiego. Przegląd Geograficzny, 75(1), 7–22.

Kupiszewski M. (1987). Pomiar migracji w modelowaniu i prognozowaniu zmian rozmieszczenia i struktury ludności. Seria: Dokumentacja Geograficzna, 5. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Kupiszewski M., Rees P., Durham H. (1998). Internal migration and urban change in Poland. European Journal of Population, 14(3), 265–290.

Kurek S., Gałka J., Wójtowicz M. (2014). Wpływ suburbanizacji na przemiany wybranych struktur demograficznych i powiązań funkcjonalno-przestrzennych w Krakowskim Obszarze Metropolitalnym. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.

Kuśmider K.M. (2019). Migracje ludności wiejskiej w Polsce – przeszłość i teraźniejszość. Zeszyty Wiejskie, 25, 171–183.

Michalska S. (2013). Tradycyjne i nowe role kobiet wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 2(159), 124–139.

Nowotnik D. (2012). Przestrzenne zróżnicowanie migracji w Polsce w ujęciu miast i gmin na przełomie XX i XXI wieku. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Geographica, 3, 138–152.

Okólski M. (2011). Modernizacyjna rola migracji. Seria: CMR Working Papers, 46(104). Warszawa: Ośrodek Badań nad Migracjami UW. https://www.migracje.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2016/11/WP_46104.pdf (dostęp: 20.04.2026)

Pohoski M. (1960). Selekcyjność migracji ze wsi do miasta z punktu widzenia społeczno-zawodowego. Przegląd Statystyczny, 1(7), 21–40.

Potrykowska A., Śleszyński P. (1999). Migracje wewnętrzne w Warszawie i województwie warszawskim. Seria: Atlas Warszawy, 7. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Reynaud C., Miccoli S. (2025). Depopulation and population ageing: A demographic vicious circle. Bollettino Della Societa Geografica Italiana, 8(1), 31–44.

Rogers A., Castro L.J. (1981). Model Migration Schedules. IIASA Research Report, RR-81-030. Laxenburg: International Institute for Applied System Analysis. https://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/1543/1/RR-81-030.pdf (dostęp: 20.04.2026).

Rosner A. (2014). Migracje wewnętrzne i ich związek z przestrzennym zróżnicowaniem rozwoju społeczno-gospodarczego wsi. Wieś i Rolnictwo, 1(162), 63–79.

Rosner A. (2012). Zmiany rozkładu przestrzennego zaludnienia obszarów wiejskich. Wiejskie obszary zmniejszające zaludnienie i koncentrujące ludność wiejską. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Rosner A. (1986). Ewolucja selekcyjności migracji w przekroju „miasto–wieś” w latach 1971–1984. Wieś i Rolnictwo, 3(52), 5–29.

Skoczylas Ł., Smolarkiewicz E. (red.). (2019). Internal Migrations in Poland. Berlin: Peter Lang Verlag.

Stanny M. (2014). Wieś, obszar wiejski, ludność wiejska – o problemach z ich definiowaniem. Wielowymiarowe spojrzenie. Wieś i Rolnictwo, 1(162), 123–138.

Stanny M. (2011). Typologia wiejskich obszarów peryferyjnych pod względem anatomii struktury społeczno-gospodarczej. Wieś i Rolnictwo, 2(151), 59–75.

Stanny M., Rosner A., Komorowski Ł. (2018). Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap III. Struktury społeczno-gospodarcze, ich przestrzenne zróżnicowanie i dynamika. Warszawa: Fundacja Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Strzelecki Z. (red.). (2003). Problemy demograficzne Polski przed wejściem do Unii Europejskiej. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne.

Szukalski P. (2025). Skąd i dokąd uciekają młodzi Polacy? Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 6, 1–4.

Śleszyński P. (2026). Delimitacja i klasyfikacja obszarów depopulacyjnych w Polsce. Przegląd Geograficzny, 98(1), 5–37.

Śleszyński P. (2025). Raport o przestrzennej depopulacji i migracjach młodych dorosłych w Polsce wykonany w ramach projektu pt. „Wypracowanie rozwiązań służących przeciwdziałaniu migracji osób młodych z terenów dotkniętych depopulacją”. Opole: Centrum Badań Migracji, Depopulacji i Rozwoju Uniwersytetu Opolskiego. Maszynopis, ss. 410.

Śleszyński P. (2024a). Migracje wewnętrzne. W: D. Bojarska-Lis (red.). Sytuacja demograficzna Polski. Raport 2022–2023 (s. 113–134). Warszawa: Rządowa Rada Ludnościowa.

Śleszyński P. (2024b). Monitoring rzeczywistych zmian w przestrzeni jako podstawa kształtowania rozwoju regionalnego i lokalnego. W: A. Gałązka, P. Szukalski (red.). Demograficzne zróżnicowanie przestrzenne Polski (s. 53–82). Warszawa: Rządowa Rada Ludnościowa.

Śleszyński P. (2023). Migracje wewnętrzne. W: D. Bojarska-Lis, T. Olechowski (red.). Sytuacja demograficzna Polski. Raport 2021–2022 (s. 133–152). Warszawa: Rządowa Rada Ludnościowa.

Śleszyński P. (2018). Identyfikacja i ocena procesów demograficznych w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem wsi. Wieś i Rolnictwo, 3(180), 35–67.

Śleszyński P. (2011). Social linkages. W: T. Komornicki, P. Siłka (red.). Functional Linkages Between Polish Metropolises (s. 65–80). Seria: Studia Regionalia, 29. Warsaw: Committee for Spatial Economy and Regional Planning. Polish Academy of Sciences.

Śleszyński P., Komornicki T. (2016). Klasyfikacja funkcjonalna gmin Polski na potrzeby monitoringu planowania przestrzennego. Przegląd Geograficzny, 88(4), 469–488.

Śleszyński P., Wiśniewski R., Szejgiec-Kolenda B. (2018). Demographic processes in Poland in the years 1946–2016 and their consequences for local development: Current state and research perspectives. Geographia Polonica, 91(3), 317–334.

Wawrzyniak B.N. (2001). Luka edukacyjna barierą procesu integracji polskiej wsi i rolnictwa z Unią Europejską. Wieś i Rolnictwo, 3(112), 142–159.

Wełpa B. (1978). Problemy deformacji struktury płci i wieku wywołanych migracjami. Monografie i Opracowania SGPiS, 73, 97–106.

Wesołowska M. (2018). Wsie zanikające w Polsce. Stan, zmiany, modele rozwoju. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Wiśniewski R., Mazur M., Śleszyński P., Szejgiec-Kolenda B. (2020). Wpływ zmian demograficznych w Polsce na rozwój lokalny. Seria: Prace Geograficzne, 274. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Zawistowska A. (2023). Luka płci w edukacji. Wpływ społeczeństwa, ekonomii i kultury na wybory edukacyjne kobiet i mężczyzn. Seria: Monografie FRSE. Warszawa: Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji.

Zwoliński Ł. (2006). Mobilność przestrzenna i społeczno-zawodowa ludności wiejskiej w latach 2000–2005. Seria: Publikacje Programu Wieloletniego 2005–2009, 29. Warszawa: Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – PIB.