Problem drenażu migracyjnego polskiej wsi

Przemysław Śleszyński

doi:10.53098/wir.2025.4.209/03

Autor

Przemysław Śleszyński Prof. dr hab. Przemysław Śleszyński, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, ul. Twarda 51/55, 00-818 Warszawa https://orcid.org/0000-0002-1369-6129

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2025.4.209/03

Słowa kluczowe:

odpływ ludności, drenaż migracyjny, luka edukacyjna, depopulacja, typowe obszary wiejskie

Abstrakt

W artykule przedstawiono analizę natężenia i kierunków emigracji ludności ze wsi w latach 1989–2023. Jednostką odniesienia były 1324 gminy administracyjnie wiejskie oraz miejsko-wiejskie i miejskie zdefiniowane poprzez pełnienie głównie funkcji rolniczych, niską gęstość zaludnienia oraz pozostawanie poza strefami podmiejskimi. Bazowano głównie na międzygminnej macierzy przemeldowań Głównego Urzędu Statystycznego (14,2 mln przemieszczeń w całym kraju, w tym 3,7 mln w gminach sklasyfikowanych jako wiejskie) oraz danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2021 o ludności „czasowo” pozostającej poza granicami Polski. Wykazano różnice emigracji pod względem wieku i płci, w tym selektywność odpływu młodych kobiet. We wnioskach podkreślono m.in. znaczenie wyczerpującego monitoringu procesów demograficznych i społecznych na wsi jako kluczowej przesłanki dla kształtowania polityki rozwoju tych obszarów.

Praca sfinansowana z grantu NCN „Wpływ migracji wewnętrznych na rozwój społeczno-gospodarczy Polski po 1989 roku” (2021/41/B/HS4/02035). Wykorzystano w niej też materiały z „Raportu o przestrzennej depopulacji i migracjach młodych dorosłych w Polsce” (Śleszyński 2025) przygotowanego w ramach projektu dla Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w Centrum Badań Migracji, Depopulacji i Rozwoju Uniwersytetu Opolskiego.

Bibliografia

Bański J. (2002). Typy ludnościowych obszarów problemowych. Studia Obszarów Wiejskich, 2, 41–52.

BDL GUS [Bank Danych Lokalnych, Główny Urząd Statystyczny]. (b.d.). https://bdl.stat.gov.pl.

Churski P., Adamiak C., Szyda B., Dubownik A., Pietrzykowski M., Śleszyński P. (2023). Nowa delimitacja miejskich obszarów funkcjonalnych w Polsce i jej zastosowanie w praktyce zintegrowanego podejścia terytorialnego (place based approach). Przegląd Geograficzny, 95(1), 29–55. DOI: https://doi.org/10.7163/PrzG.2023.1.2

Długosz M., Szmytkie R. (2022). Obszary wiejskie w systemie migracji wewnętrznych w Polsce. Studia Regionalne i Lokalne, 3(89), 86–100.

Dziewoński K., Korcelli P. (red.). (1981). Studia nad migracjami i przemianami systemu osadniczego w Polsce. Seria: Prace Geograficzne, 140. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Eberhardt P. (1989). Regiony wyludniające się w Polsce. Seria: Prace Geograficzne, 148. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Frenkel I., Rosner A. (1987). Pojęcie i próba klasyfikacji czynników migracji z rolnictwa. Studia Demograficzne, 2(88), 115–129.

Gawryszewski A. (2005). Ludność Polski w XX wieku. Seria: Monografie, 5. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Gulczyński M. (2023a). Migration and skewed subnational sex ratios among young adults. Population and Development Review, 49(3), 681–706. DOI: https://doi.org/10.1111/padr.12577

Gulczyński M. (2023b). Odwrócona luka płci w edukacji w Polsce. W: M. Witkowska (red.). Uwarunkowania dzietności. Materiały z III Kongresu Demograficznego. Część 17 (s. 294–303). Warszawa: Rządowa Rada Ludnościowa, Główny Urząd Statystyczny.

Harris J., Todaro M. (1970). Migration, unemployment & development: A two-sector analysis. American Economic Review, 60(1), 126–142.

Jaźwińska E., Okólski M. (red.). (2001). Ludzie na huśtawce. Migracje między peryferiami Polski i Zachodu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Jończy R. (2024). Czy koniec wielkiej ucieczki z peryferii? Opolska młodzież wobec migracji i rynku pracy w przeszłości i obecnie, Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny, 3(193), 105–127. DOI: https://doi.org/10.4467/25444972SMPP.24.018.20576

Jończy R., Boichuk N. (2026). Nierejestrowane wyludnienie, migracje i zatrudnienie. Wnioski z badań mikrospisowych w wybranych wsiach Polski. Opole: Uniwersytet Opolski, Centrum Badań Migracji, Depopulacji i Rozwoju.

Jończy R., Kaczmarczyk-Brol K., Socha D., Śleszyński P. (2021). Nierejestrowane wyludnienie i sytuacja na lokalnym rynku pracy na tle procesów rozwojowych powiatu nyskiego. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego.

Kajdanek K. (2012). Suburbanizacja po polsku. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”.

Kongres Demograficzny (2002). Deklaracja I Kongresu Demograficznego w Polsce „Polska a Europa. Procesy demograficzne u progu XXI wieku”. 26 listopada 2002 r. Warszawa: Rządowa Rada Ludnościowa. https://rrl.stat.gov.pl/Files/kongresy/deklaracja_kongresu-1.pdf (dostęp: 20.04.2026).

Korcelli P. (2003). Krajowe systemy miast w regionie Morza Bałtyckiego. Przegląd Geograficzny, 75(1), 7–22.

Kupiszewski M. (1987). Pomiar migracji w modelowaniu i prognozowaniu zmian rozmieszczenia i struktury ludności. Seria: Dokumentacja Geograficzna, 5. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Kupiszewski M., Rees P., Durham H. (1998). Internal migration and urban change in Poland. European Journal of Population, 14(3), 265–290. DOI: https://doi.org/10.1023/A:1006058712865

Kurek S., Gałka J., Wójtowicz M. (2014). Wpływ suburbanizacji na przemiany wybranych struktur demograficznych i powiązań funkcjonalno-przestrzennych w Krakowskim Obszarze Metropolitalnym. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.

Kuśmider K.M. (2019). Migracje ludności wiejskiej w Polsce – przeszłość i teraźniejszość. Zeszyty Wiejskie, 25, 171–183. DOI: https://doi.org/10.18778/1506-6541.25.11

Michalska S. (2013). Tradycyjne i nowe role kobiet wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 2(159), 124–139. DOI: https://doi.org/10.53098/wir.2013.2.159/08

Nowotnik D. (2012). Przestrzenne zróżnicowanie migracji w Polsce w ujęciu miast i gmin na przełomie XX i XXI wieku. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Geographica, 3, 138–152.

Okólski M. (2011). Modernizacyjna rola migracji. Seria: CMR Working Papers, 46(104). Warszawa: Ośrodek Badań nad Migracjami UW. https://www.migracje.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2016/11/WP_46104.pdf (dostęp: 20.04.2026)

Pohoski M. (1960). Selekcyjność migracji ze wsi do miasta z punktu widzenia społeczno-zawodowego. Przegląd Statystyczny, 1(7), 21–40.

Potrykowska A., Śleszyński P. (1999). Migracje wewnętrzne w Warszawie i województwie warszawskim. Seria: Atlas Warszawy, 7. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Reynaud C., Miccoli S. (2025). Depopulation and population ageing: A demographic vicious circle. Bollettino Della Societa Geografica Italiana, 8(1), 31–44. DOI: https://doi.org/10.36253/bsgi-7542

Rogers A., Castro L.J. (1981). Model Migration Schedules. IIASA Research Report, RR-81-030. Laxenburg: International Institute for Applied System Analysis. https://pure.iiasa.ac.at/id/eprint/1543/1/RR-81-030.pdf (dostęp: 20.04.2026).

Rosner A. (2014). Migracje wewnętrzne i ich związek z przestrzennym zróżnicowaniem rozwoju społeczno-gospodarczego wsi. Wieś i Rolnictwo, 1(162), 63–79. DOI: https://doi.org/10.53098/wir.2014.1.162/03

Rosner A. (2012). Zmiany rozkładu przestrzennego zaludnienia obszarów wiejskich. Wiejskie obszary zmniejszające zaludnienie i koncentrujące ludność wiejską. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Rosner A. (1986). Ewolucja selekcyjności migracji w przekroju „miasto–wieś” w latach 1971–1984. Wieś i Rolnictwo, 3(52), 5–29.

Skoczylas Ł., Smolarkiewicz E. (red.). (2019). Internal Migrations in Poland. Berlin: Peter Lang Verlag. DOI: https://doi.org/10.3726/b15472

Stanny M. (2014). Wieś, obszar wiejski, ludność wiejska – o problemach z ich definiowaniem. Wielowymiarowe spojrzenie. Wieś i Rolnictwo, 1(162), 123–138. DOI: https://doi.org/10.53098/wir.2014.1.162/07

Stanny M. (2011). Typologia wiejskich obszarów peryferyjnych pod względem anatomii struktury społeczno-gospodarczej. Wieś i Rolnictwo, 2(151), 59–75. DOI: https://doi.org/10.53098/wir.2011.2.151/04

Stanny M., Rosner A., Komorowski Ł. (2018). Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap III. Struktury społeczno-gospodarcze, ich przestrzenne zróżnicowanie i dynamika. Warszawa: Fundacja Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Strzelecki Z. (red.). (2003). Problemy demograficzne Polski przed wejściem do Unii Europejskiej. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne.

Szukalski P. (2025). Skąd i dokąd uciekają młodzi Polacy? Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 6, 1–4.

Śleszyński P. (2026). Delimitacja i klasyfikacja obszarów depopulacyjnych w Polsce. Przegląd Geograficzny, 98(1), 5–37. DOI: https://doi.org/10.7163/PrzG.2026.1.1

Śleszyński P. (2025). Raport o przestrzennej depopulacji i migracjach młodych dorosłych w Polsce wykonany w ramach projektu pt. „Wypracowanie rozwiązań służących przeciwdziałaniu migracji osób młodych z terenów dotkniętych depopulacją”. Opole: Centrum Badań Migracji, Depopulacji i Rozwoju Uniwersytetu Opolskiego. Maszynopis, ss. 410.

Śleszyński P. (2024a). Migracje wewnętrzne. W: D. Bojarska-Lis (red.). Sytuacja demograficzna Polski. Raport 2022–2023 (s. 113–134). Warszawa: Rządowa Rada Ludnościowa.

Śleszyński P. (2024b). Monitoring rzeczywistych zmian w przestrzeni jako podstawa kształtowania rozwoju regionalnego i lokalnego. W: A. Gałązka, P. Szukalski (red.). Demograficzne zróżnicowanie przestrzenne Polski (s. 53–82). Warszawa: Rządowa Rada Ludnościowa.

Śleszyński P. (2023). Migracje wewnętrzne. W: D. Bojarska-Lis, T. Olechowski (red.). Sytuacja demograficzna Polski. Raport 2021–2022 (s. 133–152). Warszawa: Rządowa Rada Ludnościowa.

Śleszyński P. (2018). Identyfikacja i ocena procesów demograficznych w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem wsi. Wieś i Rolnictwo, 3(180), 35–67. DOI: https://doi.org/10.53098/wir032018/02

Śleszyński P. (2011). Social linkages. W: T. Komornicki, P. Siłka (red.). Functional Linkages Between Polish Metropolises (s. 65–80). Seria: Studia Regionalia, 29. Warsaw: Committee for Spatial Economy and Regional Planning. Polish Academy of Sciences.

Śleszyński P., Komornicki T. (2016). Klasyfikacja funkcjonalna gmin Polski na potrzeby monitoringu planowania przestrzennego. Przegląd Geograficzny, 88(4), 469–488. DOI: https://doi.org/10.7163/PrzG.2016.4.3

Śleszyński P., Wiśniewski R., Szejgiec-Kolenda B. (2018). Demographic processes in Poland in the years 1946–2016 and their consequences for local development: Current state and research perspectives. Geographia Polonica, 91(3), 317–334. DOI: https://doi.org/10.7163/GPol.0123

Wawrzyniak B.N. (2001). Luka edukacyjna barierą procesu integracji polskiej wsi i rolnictwa z Unią Europejską. Wieś i Rolnictwo, 3(112), 142–159.

Wełpa B. (1978). Problemy deformacji struktury płci i wieku wywołanych migracjami. Monografie i Opracowania SGPiS, 73, 97–106.

Wesołowska M. (2018). Wsie zanikające w Polsce. Stan, zmiany, modele rozwoju. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Wiśniewski R., Mazur M., Śleszyński P., Szejgiec-Kolenda B. (2020). Wpływ zmian demograficznych w Polsce na rozwój lokalny. Seria: Prace Geograficzne, 274. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN. DOI: https://doi.org/10.7163/9788361590837

Zawistowska A. (2023). Luka płci w edukacji. Wpływ społeczeństwa, ekonomii i kultury na wybory edukacyjne kobiet i mężczyzn. Seria: Monografie FRSE. Warszawa: Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji.

Zwoliński Ł. (2006). Mobilność przestrzenna i społeczno-zawodowa ludności wiejskiej w latach 2000–2005. Seria: Publikacje Programu Wieloletniego 2005–2009, 29. Warszawa: Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – PIB.