Demograficzne oblicza ubóstwa na polskiej wsi – perspektywa historyczna, współczesna i prognostyczna

Sławomir Kalinowski

doi:10.53098/wir.2025.4.209/02

Autor

Sławomir Kalinowski Dr hab. Sławomir Kalinowski, prof. IRWiR PAN, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Zakład Ekonomii Wsi, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa https://orcid.org/0000-0002-8068-4312

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2025.4.209/02

Słowa kluczowe:

ubóstwo, wykluczenie społeczne, poziom życia, wieś

Abstrakt

Celem artykułu była analiza związków między przemianami demograficznymi a skalą, strukturą i przestrzennym zróżnicowaniem ubóstwa na obszarach wiejskich w Polsce w ujęciu historycznym, współczesnym i prognostycznym. W opracowaniu przyjęto założenie, że procesy demograficzne – takie jak starzenie się ludności, depopulacja, migracje odpływowe oraz zmiany struktury gospodarstw domowych – nie stanowią jedynie tła ubóstwa, lecz są jednym z kluczowych mechanizmów jego reprodukcji. Analizy oparto na danych statystycznych GUS i Eurostatu, wynikach badań terenowych oraz raportach diagnostycznych realizowanych w Instytucie Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN. Zastosowano podejście łączące miary dochodowe z wielowymiarowym ujęciem deprywacji materialnej, społecznej i usługowej. Wyniki badań wskazały, że współczesne ubóstwo na wsi coraz częściej przybiera charakter strukturalny i terytorialny, a jego nasilenie wiąże się z ograniczoną dostępnością usług publicznych, transportu i energii, szczególnie w gminach peryferyjnych. W części prognostycznej pokazano, że do 2050 r. procesy demograficzne mogą prowadzić do dalszej koncentracji ubóstwa w obszarach starzejących się i wyludniających. Wnioski z analizy wskazały na konieczność redefinicji polityki przeciwdziałania ubóstwu na obszarach wiejskich poprzez silniejsze powiązanie polityki społecznej z polityką demograficzną, transportową, energetyczną i rozwojem usług publicznych na poziomie lokalnym.

Bibliografia

Bukraba-Rylska I., Rosner A. (red.). (2001). Wieś i rolnictwo na przełomie wieków. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Chałasiński J. (1938). Młode pokolenie chłopów. Procesy i zagadnienia kształtowania się warstwy chłopskiej w Polsce. Tom 2: Świat życia, pracy i dążeń kół młodzieży wiejskiej. Warszawa: Spółdzielnia wydawnicza „Pomoc Oświatowa”.

Dudek H., Lisicka I. (2013). Determinants of poverty – binary logit model with interaction terms approach. Econometrics. Ekonometria. Advances in Applied Data Analytics, 3(41), 65–77.

Esping-Andersen G. (2009). The Incomplete Revolution: Adapting to Women’s New Roles. Cambridge: Polity Press.

Eurostat (2023). Population Projections in the EU: 2022–2100. Luxembourg: Eurostat.

GUS [Główny Urząd Statystyczny]. (2025). Zasięg zagrożenia ubóstwem ekonomicznym w Polsce w 2024 roku. Warszawa: GUS.

GUS (2024). Sytuacja osób starszych w Polsce w 2023 roku. Warszawa: GUS.

GUS (2023). Prognoza ludności na lata 2023–2060. Warszawa: GUS.

Golinowska S. (2018). O polskiej biedzie w latach 1990–2015. Definicje, miary i wyniki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Golinowska S. (red.). (1996). Polska bieda. Kryteria, ocena, przeciwdziałanie. Warszawa: Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.

Gromada A., Wiluk M., Trocewicz A., Siedlecka A., Płonka A., Bórawski P., Bełdycka-Bórawska A. (2024). Multidimensional index of energy poverty of households in Poland: Measurement concept. Energies, 17(23), 6067. DOI: https://doi.org/10.3390/en17236067

Guzik R., Kołoś A. (2021). Dostępność obszarów wiejskich do miast powiatowych w Polsce transportem publicznym w 2019 r. Przegląd Geograficzny, 93(2), 181–206. DOI: https://doi.org/10.7163/PrzG.2021.2.3

Halamska M. (2001). Wieś popegeerowska między adaptacją i marginalizacją. W: I. Bukraba-Rylska, A. Rosner (red.). Wieś i rolnictwo na przełomie wieków (s. 197–218). Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Heckman J.J. (2006). Skill formation and the economics of investing in disadvantaged children. Science, 312(5782), 1900–1902. DOI: https://doi.org/10.1126/science.1128898

Heffner K., Latocha A. (2021). Depopulacja i zanikające wsie w strukturze obszarów wiejskich pogranicza polsko-czeskiego. Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, 14(55), 67–89. DOI: https://doi.org/10.14746/rrpr.2021.55.06

Heffner K. (2016). Zmiany przestrzenne na obszarach wiejskich w Polsce w okresie transformacji i po wejściu do Unii Europejskiej. Studia Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN, 167, 12–27.

Kalinowski S. (2022). Ubóstwo i wykluczenie na wsi. W: J. Wilkin, A. Hałasiewicz (red.). Polska wieś 2022. Raport o stanie wsi (s. 153–169). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa (FDPA).

Kalinowski S., Łuczak A., Szczygieł O. (2024). Ubóstwo ubogich. Obszary deprywacji potrzeb beneficjentów pomocy społecznej. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Wydawnictwo Naukowe Scholar. DOI: https://doi.org/10.53098/9788368091458

Kalinowski S., Łuczak A., Szczygieł O., Klimkowski S., Wojciechowska A., Komorowski Ł. (2022). Diagnoza do przygotowania Programu Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu w województwie mazowieckim na lata 2023–2026. Warszawa: Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej.

Komorowski Ł. (2025). Smart villages jako koncepcja rozwoju obszarów wiejskich. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Komorowski Ł. (2024). Digitalisation as a challenge for smart villages: The case of Polish rural areas. Agriculture, 14(12), 2270. DOI: https://doi.org/10.3390/agriculture14122270

Lange A., Lange N., Jagiełło K., Wojtyniak B., Zdrojewski T. (2025). Use of digital technology among older adults in Poland with and those without near visual impairment: Crosssectional study. Journal of Medical Internet Research, 27, e68947. DOI: https://doi.org/10.2196/68947

Lipiński K., Juszczak A. (2023). Cztery oblicza ubóstwa energetycznego. Polskie gospodarstwa domowe w czasie kryzysu 2021–2023. Warszawa: Polski Instytut Ekonomiczny.

Łuczak A., Cermakova K., Kalinowski S., Hromada E., Szczygieł O. (2025a). “The future depends on what we do in the present”: Development positions of EU countries by levels of sustainable development and living standards. PloS One, 20(7), e0326739. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0326739

Łuczak A., Cermakova K., Kalinowski S., Hromada E., Mec M. (2025b). Measurement of sustainable development and standard of living in territorial units: Methodological concept and application. Sustainable Development, 33(3), 4604–4630. DOI: https://doi.org/10.1002/sd.3366

Mazurkiewicz J., Prusak A., Sokołowski J., Frankowski J. (2023). Ubóstwo energetyczne kobiet w Polsce. Seria: IBS Research Report 01/2023. Warszawa: Instytut Badań Strukturalnych.

Morte-Nadal T., Esteban-Navarro M.Á. (2025). Recommendations for digital inclusion in the use of European digital public services. Humanities and Social Sciences Communications, 12, 273. DOI: https://doi.org/10.1057/s41599-025-04576-7

Nussbaum M.C. (2011). Creating Capabilities: The Human Development Approach. Cambridge, MA: Harvard University Press. DOI: https://doi.org/10.4159/harvard.9780674061200

OECD [Organisation for Economic Cooperation and Development]. (2020). Rural Wellbeing: Geography of Opportunities. Paris: OECD Publishing.

Okólski M. (2004). Demografia. Podstawowe pojęcia, procesy i teorie w encyklopedycznym zarysie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Piwowar A. (2025). Electrical energy costs and size and structure of farming: Empirical evidence from rural districts in Poland. Energy Policy, 202, 114617. DOI: https://doi.org/10.1016/j.enpol.2025.114617

Poczta W., Hałasiewicz A. (red.). (2024). Polska wieś 2024. Raport o stanie wsi. 20 lat w Unii Europejskiej. Warszawa: Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Rosner A., Stanny M. (2016). Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap II. Przestrzenne zróżnicowanie poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich. Warszawa: Fundacja Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Rowntree B.S. (1901). Poverty: A Study of Town Life. London: Macmillan.

Sen A. (1999). Development as Freedom. Oxford: Oxford University Press.

Silver H. (1994). Social exclusion and social solidarity: Three paradigms. International Labour Review, 133(5–6), 531–578.

Stanny M. (2013). Przestrzenne zróżnicowanie rozwoju obszarów wiejskich w Polsce. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Stanny M., Komorowski Ł. (2024). Przemiany ludnościowe na wsi. W: W. Poczta, A. Hałasiewicz (red.). Polska wieś 2024. Raport o stanie wsi. 20 lat w Unii Europejskiej (s. 49–68). Warszawa: Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Stanny M., Rosner A., Komorowski Ł. (2018). Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap III. Struktury społeczno-gospodarcze, ich przestrzenne zróżnicowanie i dynamika. Warszawa: Fundacja Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Strzelecki Z. (1934). Ludność wiejska w Polsce. Warszawa: Instytut Gospodarstwa Społecznego.

Szarfenberg R. (2018). Ubóstwo, marginalność i wykluczenie społeczne. W: G. Firlit-Fesnak, J. Męcina (red.). Polityka społeczna (s. 174–192). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Tarkowska E. (2000). Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce. Warszawa: Typografika.

Townsend P. (1979). Poverty in the United Kingdom: A Survey of Household Resources and Standards of Living. Harmondsworth: Penguin. DOI: https://doi.org/10.1525/9780520325760

Walker A., Zaidi A. (2016). New evidence on active ageing in Europe. Intereconomics, 51(3), 139–144. DOI: https://doi.org/10.1007/s10272-016-0592-0

Warzywoda-Kruszyńska W. (2010a). Bieda dzieci w Polsce – ujęcie dynamiczne. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Warzywoda-Kruszyńska W. (2010b). Enklawy biedy – mechanizm powstawania i trwania. Praca Socjalna, 25(7–8), 51–60.

Wilkin J. (1998). Przekształcenia państwowych gospodarstw rolnych – procesy racjonalizacji i marginalizacji. W: B. Fedyszak-Radziejowska (red.). Wielkoobszarowe gospodarstwa rolne, ich załogi i nowi gospodarze. Materiały z konferencji, Warszawa 2 grudnia 1997 r. (s. 43–55). Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Wilkin J., Hałasiewicz A. (red.). (2022). Polska wieś 2022. Raport o stanie wsi. Warszawa: Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Wilkin J., Hałasiewicz A. (red.). (2020). Polska wieś 2020. Raport o stanie wsi. Warszawa: Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Wilkin J., Nurzyńska I. (red.). (2018). Polska wieś 2018. Raport o stanie wsi. Warszawa: Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Wolański M. (2019). Zmiany w Ustawie o publicznym transporcie zbiorowym i regres transportu publicznego na obszarach wiejskich. Transport Miejski i Regionalny, (4), 3–10.

Wołoszyn A., Kozera A., Głowicka-Wołoszyn R., Stanisławska J. (2016). Nierówności dochodowe w różnych typach funkcjonalnych gmin wiejskich województwa wielkopolskiego. Zeszyty Naukowe Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego w Zielonej Górze, 3(5), 118–129.