Demograficzne oblicza ubóstwa na polskiej wsi – perspektywa historyczna, współczesna i prognostyczna

Sławomir Kalinowski

doi:10.53098/wir.2025.4.209/02

Authors

Sławomir Kalinowski Dr hab. Sławomir Kalinowski, prof. IRWiR PAN, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Zakład Ekonomii Wsi, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa https://orcid.org/0000-0002-8068-4312

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2025.4.209/02

Keywords:

poverty, social exclusion, standard of living, rural areas

Abstract

The aim of the article was to analyse the relationships between demographic changes and the scale, structure, and spatial differentiation of poverty in rural areas of Poland from a historical, contemporary, and prognostic perspective. The study adopted the assumption that demographic processes – such as population ageing, depopulation, outmigration, and changes in household structure – do not merely constitute the background to poverty, but represent one of the key mechanisms of its reproduction. The analysis was based on statistical data from Statistics Poland (GUS) and Eurostat, as well as on the results of field studies and diagnostic reports conducted at the Institute of Rural and Agricultural Development of the Polish Academy of Sciences. A research approach combining incomebased measures with a multidimensional perspective on material, social, and service-related deprivation is applied. The findings indicated that contemporary rural poverty increasingly takes on a structural and territorial character, and that its intensity is closely linked to limited access to public services, transport, and energy, particularly in peripheral communes. The prognostic section demonstrated that by 2050 demographic processes may lead to a further concentration of poverty in ageing and depopulating areas. The conclusions pointed to the need to redefine anti-poverty policy in rural areas by more strongly integrating social policy with demographic, transport, energy, and local public service development policies.

References

Bukraba-Rylska I., Rosner A. (red.). (2001). Wieś i rolnictwo na przełomie wieków. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Chałasiński J. (1938). Młode pokolenie chłopów. Procesy i zagadnienia kształtowania się warstwy chłopskiej w Polsce. Tom 2: Świat życia, pracy i dążeń kół młodzieży wiejskiej. Warszawa: Spółdzielnia wydawnicza „Pomoc Oświatowa”.

Dudek H., Lisicka I. (2013). Determinants of poverty – binary logit model with interaction terms approach. Econometrics. Ekonometria. Advances in Applied Data Analytics, 3(41), 65–77.

Esping-Andersen G. (2009). The Incomplete Revolution: Adapting to Women’s New Roles. Cambridge: Polity Press.

Eurostat (2023). Population Projections in the EU: 2022–2100. Luxembourg: Eurostat.

GUS [Główny Urząd Statystyczny]. (2025). Zasięg zagrożenia ubóstwem ekonomicznym w Polsce w 2024 roku. Warszawa: GUS.

GUS (2024). Sytuacja osób starszych w Polsce w 2023 roku. Warszawa: GUS.

GUS (2023). Prognoza ludności na lata 2023–2060. Warszawa: GUS.

Golinowska S. (2018). O polskiej biedzie w latach 1990–2015. Definicje, miary i wyniki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Golinowska S. (red.). (1996). Polska bieda. Kryteria, ocena, przeciwdziałanie. Warszawa: Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.

Gromada A., Wiluk M., Trocewicz A., Siedlecka A., Płonka A., Bórawski P., Bełdycka-Bórawska A. (2024). Multidimensional index of energy poverty of households in Poland: Measurement concept. Energies, 17(23), 6067. DOI: https://doi.org/10.3390/en17236067

Guzik R., Kołoś A. (2021). Dostępność obszarów wiejskich do miast powiatowych w Polsce transportem publicznym w 2019 r. Przegląd Geograficzny, 93(2), 181–206. DOI: https://doi.org/10.7163/PrzG.2021.2.3

Halamska M. (2001). Wieś popegeerowska między adaptacją i marginalizacją. W: I. Bukraba-Rylska, A. Rosner (red.). Wieś i rolnictwo na przełomie wieków (s. 197–218). Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Heckman J.J. (2006). Skill formation and the economics of investing in disadvantaged children. Science, 312(5782), 1900–1902. DOI: https://doi.org/10.1126/science.1128898

Heffner K., Latocha A. (2021). Depopulacja i zanikające wsie w strukturze obszarów wiejskich pogranicza polsko-czeskiego. Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, 14(55), 67–89. DOI: https://doi.org/10.14746/rrpr.2021.55.06

Heffner K. (2016). Zmiany przestrzenne na obszarach wiejskich w Polsce w okresie transformacji i po wejściu do Unii Europejskiej. Studia Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN, 167, 12–27.

Kalinowski S. (2022). Ubóstwo i wykluczenie na wsi. W: J. Wilkin, A. Hałasiewicz (red.). Polska wieś 2022. Raport o stanie wsi (s. 153–169). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa (FDPA).

Kalinowski S., Łuczak A., Szczygieł O. (2024). Ubóstwo ubogich. Obszary deprywacji potrzeb beneficjentów pomocy społecznej. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Wydawnictwo Naukowe Scholar. DOI: https://doi.org/10.53098/9788368091458

Kalinowski S., Łuczak A., Szczygieł O., Klimkowski S., Wojciechowska A., Komorowski Ł. (2022). Diagnoza do przygotowania Programu Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu w województwie mazowieckim na lata 2023–2026. Warszawa: Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej.

Komorowski Ł. (2025). Smart villages jako koncepcja rozwoju obszarów wiejskich. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Komorowski Ł. (2024). Digitalisation as a challenge for smart villages: The case of Polish rural areas. Agriculture, 14(12), 2270. DOI: https://doi.org/10.3390/agriculture14122270

Lange A., Lange N., Jagiełło K., Wojtyniak B., Zdrojewski T. (2025). Use of digital technology among older adults in Poland with and those without near visual impairment: Crosssectional study. Journal of Medical Internet Research, 27, e68947. DOI: https://doi.org/10.2196/68947

Lipiński K., Juszczak A. (2023). Cztery oblicza ubóstwa energetycznego. Polskie gospodarstwa domowe w czasie kryzysu 2021–2023. Warszawa: Polski Instytut Ekonomiczny.

Łuczak A., Cermakova K., Kalinowski S., Hromada E., Szczygieł O. (2025a). “The future depends on what we do in the present”: Development positions of EU countries by levels of sustainable development and living standards. PloS One, 20(7), e0326739. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0326739

Łuczak A., Cermakova K., Kalinowski S., Hromada E., Mec M. (2025b). Measurement of sustainable development and standard of living in territorial units: Methodological concept and application. Sustainable Development, 33(3), 4604–4630. DOI: https://doi.org/10.1002/sd.3366

Mazurkiewicz J., Prusak A., Sokołowski J., Frankowski J. (2023). Ubóstwo energetyczne kobiet w Polsce. Seria: IBS Research Report 01/2023. Warszawa: Instytut Badań Strukturalnych.

Morte-Nadal T., Esteban-Navarro M.Á. (2025). Recommendations for digital inclusion in the use of European digital public services. Humanities and Social Sciences Communications, 12, 273. DOI: https://doi.org/10.1057/s41599-025-04576-7

Nussbaum M.C. (2011). Creating Capabilities: The Human Development Approach. Cambridge, MA: Harvard University Press. DOI: https://doi.org/10.4159/harvard.9780674061200

OECD [Organisation for Economic Cooperation and Development]. (2020). Rural Wellbeing: Geography of Opportunities. Paris: OECD Publishing.

Okólski M. (2004). Demografia. Podstawowe pojęcia, procesy i teorie w encyklopedycznym zarysie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Piwowar A. (2025). Electrical energy costs and size and structure of farming: Empirical evidence from rural districts in Poland. Energy Policy, 202, 114617. DOI: https://doi.org/10.1016/j.enpol.2025.114617

Poczta W., Hałasiewicz A. (red.). (2024). Polska wieś 2024. Raport o stanie wsi. 20 lat w Unii Europejskiej. Warszawa: Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Rosner A., Stanny M. (2016). Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap II. Przestrzenne zróżnicowanie poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich. Warszawa: Fundacja Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Rowntree B.S. (1901). Poverty: A Study of Town Life. London: Macmillan.

Sen A. (1999). Development as Freedom. Oxford: Oxford University Press.

Silver H. (1994). Social exclusion and social solidarity: Three paradigms. International Labour Review, 133(5–6), 531–578.

Stanny M. (2013). Przestrzenne zróżnicowanie rozwoju obszarów wiejskich w Polsce. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Stanny M., Komorowski Ł. (2024). Przemiany ludnościowe na wsi. W: W. Poczta, A. Hałasiewicz (red.). Polska wieś 2024. Raport o stanie wsi. 20 lat w Unii Europejskiej (s. 49–68). Warszawa: Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Stanny M., Rosner A., Komorowski Ł. (2018). Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap III. Struktury społeczno-gospodarcze, ich przestrzenne zróżnicowanie i dynamika. Warszawa: Fundacja Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Strzelecki Z. (1934). Ludność wiejska w Polsce. Warszawa: Instytut Gospodarstwa Społecznego.

Szarfenberg R. (2018). Ubóstwo, marginalność i wykluczenie społeczne. W: G. Firlit-Fesnak, J. Męcina (red.). Polityka społeczna (s. 174–192). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Tarkowska E. (2000). Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce. Warszawa: Typografika.

Townsend P. (1979). Poverty in the United Kingdom: A Survey of Household Resources and Standards of Living. Harmondsworth: Penguin. DOI: https://doi.org/10.1525/9780520325760

Walker A., Zaidi A. (2016). New evidence on active ageing in Europe. Intereconomics, 51(3), 139–144. DOI: https://doi.org/10.1007/s10272-016-0592-0

Warzywoda-Kruszyńska W. (2010a). Bieda dzieci w Polsce – ujęcie dynamiczne. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Warzywoda-Kruszyńska W. (2010b). Enklawy biedy – mechanizm powstawania i trwania. Praca Socjalna, 25(7–8), 51–60.

Wilkin J. (1998). Przekształcenia państwowych gospodarstw rolnych – procesy racjonalizacji i marginalizacji. W: B. Fedyszak-Radziejowska (red.). Wielkoobszarowe gospodarstwa rolne, ich załogi i nowi gospodarze. Materiały z konferencji, Warszawa 2 grudnia 1997 r. (s. 43–55). Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Wilkin J., Hałasiewicz A. (red.). (2022). Polska wieś 2022. Raport o stanie wsi. Warszawa: Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Wilkin J., Hałasiewicz A. (red.). (2020). Polska wieś 2020. Raport o stanie wsi. Warszawa: Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Wilkin J., Nurzyńska I. (red.). (2018). Polska wieś 2018. Raport o stanie wsi. Warszawa: Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Wolański M. (2019). Zmiany w Ustawie o publicznym transporcie zbiorowym i regres transportu publicznego na obszarach wiejskich. Transport Miejski i Regionalny, (4), 3–10.

Wołoszyn A., Kozera A., Głowicka-Wołoszyn R., Stanisławska J. (2016). Nierówności dochodowe w różnych typach funkcjonalnych gmin wiejskich województwa wielkopolskiego. Zeszyty Naukowe Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego w Zielonej Górze, 3(5), 118–129.