Ziemia popegeerowska jako pole konfliktu interesów – ujęcie ekonomii politycznej i nowej ekonomii instytucjonalnej
DOI:
https://doi.org/10.53098/wir.2026.3.212/04Słowa kluczowe:
ziemia rolnicza, państwowe gospodarstwa rolne, konflikt, ekonomia polityczna, nowa ekonomia instytucjonalna (NEI)Abstrakt
Cel pracy: Ziemia rolnicza to zasób rzadki i specyficzny. Nie jest ani typowym towarem, ani klasycznym czynnikiem produkcji, co uzasadnia potrzebę szczególnych rozwiązań instytucjonalnych regulujących jej obrót. W artykule opisano sytuację na rynku ziemi popegeerowskiej w Polsce jako szczególnego obszaru konfliktu interesów i nierówności siły przetargowej.
Metoda badawcza: Punktem wyjścia jest ekonomiczna koncepcja siły rozumiana jako zdolność aktorów do kształtowania decyzji innych przez kontrolę nad zasobami kluczowymi dla rynku ziemi (kapitał, informacja, kompetencje, dostęp do instytucji). Na podstawie założeń ekonomii politycznej i nowej ekonomii instytucjonalnej (NEI) wskazano, że instytucje obrotu ziemią nie są neutralne, lecz odzwierciedlają układ sił między interesariuszami. W części empirycznej zrekonstruowano mapę interesariuszy ziemi popegeerowskiej oraz mechanizmy dystrybucji korzyści i kosztów w dwóch kluczowych procesach: prywatyzacji państwowych gospodarstw rolnych (PGR-ów) oraz zmianach w dzierżawach państwowych (wyłączenia 30% gruntów).
Kluczowe wyniki: Analiza wskazuje, że w prywatyzacji „wygranymi” byli głównie członkowie kadry kierowniczej PGR-ów, podczas gdy byli pracownicy gospodarstw pozostawali w słabszej pozycji z powodu ograniczonego dostępu do kapitału i informacji. Z kolei zmiany regulacyjne dotyczące dzierżaw wzmocniły pozycję państwa i nowych nabywców, jednocześnie osłabiając stabilność gospodarowania dotychczasowych dzierżawców i sprzyjając powstawaniu lokalnych konfliktów.
Główne wnioski: We wnioskach podkreślono konieczność uwzględnienia relacji siły przy projektowaniu polityki państwa wobec ziemi popegeerowskiej. Wartość dodana artykułu ma charakter analityczno-teoretyczny: polega na połączeniu rozproszonych ustaleń dotyczących prywatyzacji PGR-ów, dzierżaw państwowych i bezumownego użytkowania gruntów w jedną ramę wyjaśniającą mechanizmy redystrybucji siły, ryzyka i bezpieczeństwa prawnego. Wykorzystanie kategorii NEI, takich jak: koszty transakcyjne, niekompletność kontraktów, egzekwowanie praw i wiarygodne zobowiązania, pozwala pokazać, dlaczego formalne ustanowienie praw do ziemi nie zawsze oznacza ich realną i stabilną ochronę.
Bibliografia
Bartlett, R. (1989). Economics and Power: An Inquiry into Human Relations and Markets. Cambridge University Press.
Besley, T., Persson, T. (2009). The origins of state capacity: Property rights, taxation, and politics. American Economic Review, 99(4), 1218–1244.
Burns, A.F., Rajabifard, A., Shojaei, D. (2025). Impact of political economy on land administration reform. Land, 14(9), 1888.
Cai, M., Murtazashvili, I., Murtazashvili, J. (2020). The politics of land property rights. Journal of Institutional Economics, 16(2), 151–167.
Coase, R.H. (1937). The nature of the firm. Economica, 4(16), 386–405.
Coase, R.H. (1960). The problem of social cost. Journal of Law and Economics, 3, 1–44.
Czarnecki, A., Milczarek-Andrzejewska, D., Widła-Domaradzki, Ł., Jórasz-Żak, A. (2023). Conflict dynamics over farmland use in the multifunctional countryside. Land Use Policy, 128, 106587.
Demsetz, H. (1967). Toward a theory of property rights. American Economic Review, 57(2), 347–359.
Dzun, W. (2016). Wpływ rozdysponowania Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa na strukturę gospodarstw rolnych w latach 1996–2010. Zagadnienia Ekonomiki Rolnej, 347(2), 26–51.
Eisenhardt, K.M. (1989). Building theories from case study research. The Academy of Management Review, 14, 532–550.
Galbraith, J.K. (1973). Społeczeństwo dobrobytu, państwo przemysłowe (J. Prokopiuk, Z. Zinserling, tłum.). Państwowy Instytut Wydawniczy.
Galbraith, J.K. (1979). Ekonomia a cele społeczne (W. Osiatyński, tłum.). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Gorzelak, G., Halamska, M., Kołodziej, A., Piotrowski, R., Poczta, W., Pyrgies, J., Sadowski, A., Stanny, M. (2024). Skutki polityki państwa wobec dzierżawców wielkoobszarowych gospodarstw rolnych utworzonych w wyniku przekształceń byłych PGR-ów. Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej.
Halamska, M. (2001). Wieś popegeerowska między adaptacją a marginalizacją. W: I. Bukraba-Rylska, A. Rosner (red.). Wieś i rolnictwo na przełomie wieków (s. 197–218). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.
Ho, P., Zevenbergen, J.A., Tan, R. (2024). The credibility thesis, a decade onwards: A review of the theoretical field, findings and future. Land Use Policy, 146, 107232.
Huntington, H., Lisher, J. (2025). Reviewing the evidence on land tenure and governance: An overview of the impact evaluation literature and lessons learned. Land Use Policy, 159, 107774.
Knight, J. (1992). Institutions and Social Conflict. Cambridge University Press.
Krukowski, K., Oliński, M., Mioduszewski, J., Sieciński, K. (2025). Organizacyjne i społeczne aspekty bezumownego korzystania z nieruchomości rolnych Skarbu Państwa. Wydawnictwo Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego im. Adama Chętnika.
Kurowska, K., Kryszk, H., Kowalczyk, C., Konieczny, D., Kil, J. (2025). Bezumowne korzystanie z nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa – aspekty przestrzenne i społeczne. Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium”.
Libecap, G.D. (1989). Contracting for Property Rights. Cambridge University Press.
Marks-Bielska, R. (2005). Byli pracownicy PGR jako „przegrani” transformacji ustrojowej. Polityka Społeczna, 7, 9–12.
Marks-Bielska, R. (2012). Interwencyjna rola Agencji Nieruchomości Rolnych na rynku ziemi rolniczej. W: R. Kisiel, R. Marks-Bielska (red.). Przemiany w rolnictwie i na obszarach wiejskich z udziałem Agencji Nieruchomości Rolnych na przykładzie województwa warmińsko-mazurskiego (s. 49–77). Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.
Marks-Bielska, R. (2013). Factors shaping the agricultural land market in Poland. Land Use Policy, 30, 791–799.
Marks-Bielska, R. (2020). Ewolucja rynku ziemi rolniczej w Polsce. Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.
Marks-Bielska, R., Zielińska, A. (2015). Farmland Acquisition by Foreigners in Poland in years 2000–2013. W: Rural Development 2015: Innovations and Sustainability: Proceedings of the 7th International Scientific Conference, Aleksandras Stulginskis University, Kaunas, Lithuania (s. 291–295). Aleksandras Stulginskis University.
Meyer, C.B.A. (2001). Case in case study methodology. Field Methods, 13(4), 329–352.
Milczarek, D. (2002). Privatisation as a Process of Institutional Change: The Case of State Farms in Poland. Shaker Verlag.
Milczarek-Andrzejewska, D. (2014). Zagadnienie siły w ekonomii – na przykładzie sektora rolno-spożywczego w Polsce. Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.
Milczarek-Andrzejewska, D. (2018). Mechanizmy i interesariusze wpływający na wykorzystanie ziemi. W: J. Wilkin (red.). Ziemia ginącym i podlegającym degradacji zasobem rolnictwa i obszarów wiejskich (s. 37-43). Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa. Milczarek-Andrzejewska, D., Wilkin, J., Marks-Bielska, R., Czarnecki, A., Bartczak, A.
(2020). Konflikty o ziemię rolną – perspektywa ekonomiczna. Gospodarka Narodowa. The Polish Journal of Economics, 304(4), 5–31.
Milczarek-Andrzejewska, D., Zawalińska, K., Czarnecki, A. (2018). Land-use conflicts and the Common Agricultural Policy: Evidence from Poland. Land Use Policy, 73, 423–433.
Mitchell, J.C. (1983). Case and situation analysis. The Sociological Review, 51, 187–211.
Murtazashvili, I., Murtazashvili, J. (2016). The origins of private property rights: States or customary organizations? Journal of Institutional Economics, 12(1), 105–128.
North, D.C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge University Press.
North, D.C. (2006). Efektywność gospodarcza w czasie. W: A. Jasińska-Kania, L.M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski (wybór i oprac.). Współczesne teorie socjologiczne. Antologia tekstów (s. 553–562). Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Olson, M. (1965). The Logic of Collective Action: Public Goods and the Theory of Groups. Harvard University Press.
Ostrom, E. (2005). Understanding Institutional Diversity. Princeton University Press.
Ostrom, E. (2010). Beyond markets and states: Polycentric governance of complex economic systems. American Economic Review, 100(3), 641–672.
Persson, T., Tabellini, G. (2002). Political Economics: Explaining Economic Policy. MIT Press.
Pyrgies, J. (2018). Rynek ziemi rolniczej w Polsce. 1. wersja ekspertyzy przygotowanej w ramach projektu TEP – Towarzystwa Ekonomistów Polskich i EFRWP – Europejskiego Funduszu Rozwoju Wsi Polskiej na temat „Problemy polskiego rolnictwa i gospodarki żywnościowej”. Towarzystwo Ekonomistów Polskich.
Schmid, A.A. (2004). Conflict and Cooperation: Institutional and Behavioral Economics. Blackwell Publishing.
Suryanarayan, P. (2024). Endogenous state capacity. Annual Review of Political Science, 27, 223–243.
Vranken, L., Tabeau, E., Roebeling, P., Ciaian, P. (2021). Agricultural land market regulations in the EU Member States. Publications Office of the European Union.
Wilkin, J. (1997). Przekształcenia sektora państwowych gospodarstw rolnych w Polsce w opinii władz lokalnych i mieszkańców „osiedli popegeerowskich”. W: K. Korab (red.). Ludzie i ziemia po upadku pegeerów. Analiza socjologiczna i ekonomiczna. Materiały pokonferencyjne (s. 44–75). Wydawnictwo Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego .
Wilkin, J. (1998). Przekształcenia państwowych gospodarstw rolnych – procesy racjonalizacji i marginalizacji. W: B. Fedyszak-Radziejowska (red.). Wielkoobszarowe gospodarstwa rolne, ich załogi i nowi gospodarze. Materiały z konferencji, Warszawa 2 grudnia 1997 r. (s. 43–55). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.
Wilkin, J. (2006). Co wniosła transformacja postsocjalistyczna do teorii ekonomii? W: J. Kleer, A. Kondratowicz (red.). Wkład transformacji do teorii ekonomii (s. 111–121). CeDeWu.
Wilkin, J. (2018). Wykorzystanie ziemi do celów rolniczych oraz związane z tym problemy i zagrożenia. Referat wygłoszony na seminarium „Ziemia ginącym i podlegającym degradacji zasobem rolnictwa i obszarów wiejskich”, Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Warszawa, 11.06.2018.
Wilkin, J. (2019). Ewolucja znaczenia ziemi rolniczej w rozwoju wiejskiej gospodarki. W: M. Halamska, M. Stanny, J. Wilkin (red.). Ciągłość i zmiana. Sto lat rozwoju polskiej wsi. Tom 2 (s. 841–878). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Williamson, O.E. (2000). The new institutional economics: Taking stock, looking ahead. Journal of Economic Literature, 38(3), 595–613.
Pobrania
Liczba pobrań artykułu
Strony
Opublikowane
2026-10-29Jak cytować
Numer
Dział
