Ziemia popegeerowska jako pole konfliktu interesów – ujęcie ekonomii politycznej i nowej ekonomii instytucjonalnej

Renata Marks-Bielska; Dominika Milczarek-Andrzejewska

doi:10.53098/wir.2026.3.212/04

Authors

Renata Marks-Bielska Prof. dr hab. Renata Marks-Bielska, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Wydział Nauk Ekonomicznych, ul. Oczapowskiego 4, 10-719 Olsztyn https://orcid.org/0000-0001-7319-1918
Dominika Milczarek-Andrzejewska dr hab. Dominika Milczarek-Andrzejewska, prof. UW, Uniwersytet Warszawski, Wydział Nauk Ekonomicznych, ul. Długa 44/50, 00-241 Warszawa https://orcid.org/0000-0002-9624-1591

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2026.3.212/04

Keywords:

agricultural land, state-owned farms (PGRs), conflict, political economy, new institutional economics (NIE)

Abstract

Aim of the work: Agricultural land, as a scarce and specific resource, is neither a typical commodity nor a classic factor of production, which justifies the need for particular institutional arrangements regulating its trading. The article describes the situation on the market for post-state-owned farmland (formerly belonging to state-owned farms, PGRs) in Poland as a specific area of conflicting interests and unequal bargaining power.

Research method: The starting point is the economic concept of power, understood as the capacity of actors to shape other actors’ decisions through control over resources that are key to the land market (capital, information, competences, access to institutions). Drawing on the perspective of political economy and new institutional economics, the article demonstrates that land-trading institutions are not neutral but reflect the balance of power among stakeholders. In the empirical part, a stakeholder map of post-state-owned farmland was reconstructed, together with the mechanisms for distributing benefits and costs in two key processes: the privatisation of PGRs and changes to state leases (the withdrawal of 30% of land).

Key results: The analysis indicates that in the privatisation process, the ‘winners’ were mainly members of PGRs management staff, while former farm workers remained in a weaker position due to limited access to capital and information. Regulatory changes concerning leases, in turn, strengthened the position of the state and new buyers, while at the same time undermining the stability of existing lessees’ operations and fostering local conflicts.

Main conclusions: The conclusions emphasise the need to take power relations into account when designing state policy towards post-state-owned farmland. The article’s added value is analytical and theoretical in nature: it lies in combining scattered findings on PGRs privatisation, state leases and unauthorised (non-contractual) land use into a single explanatory framework for the mechanisms of redistribution of power, risk and legal security. The use of new institutional economics categories such as transaction costs, contract incompleteness, rights enforcement and credible commitments makes it possible to show why the formal establishment of land rights does not always mean their real and stable protection.

Publikacja została opracowana w ramach projektu sfinansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki (nr projektu 018/29/B/HS4/01354)

References

Bartlett, R. (1989). Economics and Power: An Inquiry into Human Relations and Markets. Cambridge University Press.

Besley, T., Persson, T. (2009). The origins of state capacity: Property rights, taxation, and politics. American Economic Review, 99(4), 1218–1244.

Burns, A.F., Rajabifard, A., Shojaei, D. (2025). Impact of political economy on land administration reform. Land, 14(9), 1888.

Cai, M., Murtazashvili, I., Murtazashvili, J. (2020). The politics of land property rights. Journal of Institutional Economics, 16(2), 151–167.

Coase, R.H. (1937). The nature of the firm. Economica, 4(16), 386–405.

Coase, R.H. (1960). The problem of social cost. Journal of Law and Economics, 3, 1–44.

Czarnecki, A., Milczarek-Andrzejewska, D., Widła-Domaradzki, Ł., Jórasz-Żak, A. (2023). Conflict dynamics over farmland use in the multifunctional countryside. Land Use Policy, 128, 106587.

Demsetz, H. (1967). Toward a theory of property rights. American Economic Review, 57(2), 347–359.

Dzun, W. (2016). Wpływ rozdysponowania Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa na strukturę gospodarstw rolnych w latach 1996–2010. Zagadnienia Ekonomiki Rolnej, 347(2), 26–51.

Eisenhardt, K.M. (1989). Building theories from case study research. The Academy of Management Review, 14, 532–550.

Galbraith, J.K. (1973). Społeczeństwo dobrobytu, państwo przemysłowe (J. Prokopiuk, Z. Zinserling, tłum.). Państwowy Instytut Wydawniczy.

Galbraith, J.K. (1979). Ekonomia a cele społeczne (W. Osiatyński, tłum.). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Gorzelak, G., Halamska, M., Kołodziej, A., Piotrowski, R., Poczta, W., Pyrgies, J., Sadowski, A., Stanny, M. (2024). Skutki polityki państwa wobec dzierżawców wielkoobszarowych gospodarstw rolnych utworzonych w wyniku przekształceń byłych PGR-ów. Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej.

Halamska, M. (2001). Wieś popegeerowska między adaptacją a marginalizacją. W: I. Bukraba-Rylska, A. Rosner (red.). Wieś i rolnictwo na przełomie wieków (s. 197–218). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Ho, P., Zevenbergen, J.A., Tan, R. (2024). The credibility thesis, a decade onwards: A review of the theoretical field, findings and future. Land Use Policy, 146, 107232.

Huntington, H., Lisher, J. (2025). Reviewing the evidence on land tenure and governance: An overview of the impact evaluation literature and lessons learned. Land Use Policy, 159, 107774.

Knight, J. (1992). Institutions and Social Conflict. Cambridge University Press.

Krukowski, K., Oliński, M., Mioduszewski, J., Sieciński, K. (2025). Organizacyjne i społeczne aspekty bezumownego korzystania z nieruchomości rolnych Skarbu Państwa. Wydawnictwo Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego im. Adama Chętnika.

Kurowska, K., Kryszk, H., Kowalczyk, C., Konieczny, D., Kil, J. (2025). Bezumowne korzystanie z nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa – aspekty przestrzenne i społeczne. Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium”.

Libecap, G.D. (1989). Contracting for Property Rights. Cambridge University Press.

Marks-Bielska, R. (2005). Byli pracownicy PGR jako „przegrani” transformacji ustrojowej. Polityka Społeczna, 7, 9–12.

Marks-Bielska, R. (2012). Interwencyjna rola Agencji Nieruchomości Rolnych na rynku ziemi rolniczej. W: R. Kisiel, R. Marks-Bielska (red.). Przemiany w rolnictwie i na obszarach wiejskich z udziałem Agencji Nieruchomości Rolnych na przykładzie województwa warmińsko-mazurskiego (s. 49–77). Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.

Marks-Bielska, R. (2013). Factors shaping the agricultural land market in Poland. Land Use Policy, 30, 791–799.

Marks-Bielska, R. (2020). Ewolucja rynku ziemi rolniczej w Polsce. Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.

Marks-Bielska, R., Zielińska, A. (2015). Farmland Acquisition by Foreigners in Poland in years 2000–2013. W: Rural Development 2015: Innovations and Sustainability: Proceedings of the 7th International Scientific Conference, Aleksandras Stulginskis University, Kaunas, Lithuania (s. 291–295). Aleksandras Stulginskis University.

Meyer, C.B.A. (2001). Case in case study methodology. Field Methods, 13(4), 329–352.

Milczarek, D. (2002). Privatisation as a Process of Institutional Change: The Case of State Farms in Poland. Shaker Verlag.

Milczarek-Andrzejewska, D. (2014). Zagadnienie siły w ekonomii – na przykładzie sektora rolno-spożywczego w Polsce. Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Milczarek-Andrzejewska, D. (2018). Mechanizmy i interesariusze wpływający na wykorzystanie ziemi. W: J. Wilkin (red.). Ziemia ginącym i podlegającym degradacji zasobem rolnictwa i obszarów wiejskich (s. 37-43). Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa. Milczarek-Andrzejewska, D., Wilkin, J., Marks-Bielska, R., Czarnecki, A., Bartczak, A.

(2020). Konflikty o ziemię rolną – perspektywa ekonomiczna. Gospodarka Narodowa. The Polish Journal of Economics, 304(4), 5–31.

Milczarek-Andrzejewska, D., Zawalińska, K., Czarnecki, A. (2018). Land-use conflicts and the Common Agricultural Policy: Evidence from Poland. Land Use Policy, 73, 423–433.

Mitchell, J.C. (1983). Case and situation analysis. The Sociological Review, 51, 187–211.

Murtazashvili, I., Murtazashvili, J. (2016). The origins of private property rights: States or customary organizations? Journal of Institutional Economics, 12(1), 105–128.

North, D.C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge University Press.

North, D.C. (2006). Efektywność gospodarcza w czasie. W: A. Jasińska-Kania, L.M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski (wybór i oprac.). Współczesne teorie socjologiczne. Antologia tekstów (s. 553–562). Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Olson, M. (1965). The Logic of Collective Action: Public Goods and the Theory of Groups. Harvard University Press.

Ostrom, E. (2005). Understanding Institutional Diversity. Princeton University Press.

Ostrom, E. (2010). Beyond markets and states: Polycentric governance of complex economic systems. American Economic Review, 100(3), 641–672.

Persson, T., Tabellini, G. (2002). Political Economics: Explaining Economic Policy. MIT Press.

Pyrgies, J. (2018). Rynek ziemi rolniczej w Polsce. 1. wersja ekspertyzy przygotowanej w ramach projektu TEP – Towarzystwa Ekonomistów Polskich i EFRWP – Europejskiego Funduszu Rozwoju Wsi Polskiej na temat „Problemy polskiego rolnictwa i gospodarki żywnościowej”. Towarzystwo Ekonomistów Polskich.

Schmid, A.A. (2004). Conflict and Cooperation: Institutional and Behavioral Economics. Blackwell Publishing.

Suryanarayan, P. (2024). Endogenous state capacity. Annual Review of Political Science, 27, 223–243.

Vranken, L., Tabeau, E., Roebeling, P., Ciaian, P. (2021). Agricultural land market regulations in the EU Member States. Publications Office of the European Union.

Wilkin, J. (1997). Przekształcenia sektora państwowych gospodarstw rolnych w Polsce w opinii władz lokalnych i mieszkańców „osiedli popegeerowskich”. W: K. Korab (red.). Ludzie i ziemia po upadku pegeerów. Analiza socjologiczna i ekonomiczna. Materiały pokonferencyjne (s. 44–75). Wydawnictwo Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego .

Wilkin, J. (1998). Przekształcenia państwowych gospodarstw rolnych – procesy racjonalizacji i marginalizacji. W: B. Fedyszak-Radziejowska (red.). Wielkoobszarowe gospodarstwa rolne, ich załogi i nowi gospodarze. Materiały z konferencji, Warszawa 2 grudnia 1997 r. (s. 43–55). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Wilkin, J. (2006). Co wniosła transformacja postsocjalistyczna do teorii ekonomii? W: J. Kleer, A. Kondratowicz (red.). Wkład transformacji do teorii ekonomii (s. 111–121). CeDeWu.

Wilkin, J. (2018). Wykorzystanie ziemi do celów rolniczych oraz związane z tym problemy i zagrożenia. Referat wygłoszony na seminarium „Ziemia ginącym i podlegającym degradacji zasobem rolnictwa i obszarów wiejskich”, Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Warszawa, 11.06.2018.

Wilkin, J. (2019). Ewolucja znaczenia ziemi rolniczej w rozwoju wiejskiej gospodarki. W: M. Halamska, M. Stanny, J. Wilkin (red.). Ciągłość i zmiana. Sto lat rozwoju polskiej wsi. Tom 2 (s. 841–878). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Williamson, O.E. (2000). The new institutional economics: Taking stock, looking ahead. Journal of Economic Literature, 38(3), 595–613.