W stronę nowej struktury przestrzennej wsi w Polsce – czynniki zmiany
DOI:
https://doi.org/10.53098/wir.2025.4.209/01Słowa kluczowe:
rozwój obszarów wiejskich, zrównoważony rozwój, żywiołowa suburbanizacja, czynniki zmian przestrzennych, marginalizacjaAbstrakt
Przekształcenia struktur przestrzennych polskiej wsi po 1990 r. przebiegają w sposób ewolucyjny, zależny od położenia geograficznego, w szczególności lokalizacji względem dużych ośrodków miejskich, ale też dostępności do szlaków komunikacyjnych i transportowych. Procesy te zachodziły pod wpływem transformacji ustrojowej, akcesji do Unii Europejskiej, a także wprowadzania nowych mechanizmów rynkowych. Współczesne obszary wiejskie znajdują się pod wpływem dwóch przeciwstawnych trendów: żywiołowej urbanizacji w strefach podmiejskich oraz marginalizacji i depopulacji na obszarach peryferyjnych. Głównym celem opracowania była ocena wpływu zmian demograficznych oraz ewolucji lokalnych rynków pracy na strukturę osadniczą obszarów wiejskich. W artykule określono wpływ charakterystycznych przekształceń w zagospodarowaniu obszarów wiejskich na możliwości i kierunki rozwoju wsi w Polsce oraz zaprezentowano analizę porównawczo-historyczną, konfrontując obecny stan zagospodarowania z wizjami planistycznymi z lat 70. i 80. XX w. Badanie oparto na szerokiej syntezie literatury przedmiotu oraz analizie rozkładu przestrzennego zmiany kluczowych wskaźników w latach 1999–2024 (liczby ludności, wielkości salda migracji oraz średniorocznego napływu osób z zagranicy). W opracowaniu opisano również autorską typologię pięciu charakterystycznych typów obszarów wiejskich, dla których sporządzono szczegółowe analizy kartograficzne zmian morfologicznych wybranych miejscowości. Ponadto wskazano na negatywne konsekwencje żywiołowej suburbanizacji (urban sprawl), takie jak: chaos przestrzenny, degradacja krajobrazu oraz wysokie koszty infrastrukturalne. Autorzy postulują przestrzeganie zasad ładu przestrzennego i promowania zwartej zabudowy, co sprzyja integracji społecznej i efektywności ekonomicznej. Dla obszarów zagrożonych marginalizacją szansą może być wdrażanie koncepcji smart village, cyfryzacja oraz rozwój transportu publicznego, co powinno zahamować depopulację i wzmocnić odporność lokalnych rynków pracy.
Bibliografia
Amcoff J., Möller P., Westholm E. (2011). The (un)importance of the closure of village shops to rural migration patterns. The International Review of Retail, Distribution and Consumer Research, 21(2), 129–143.
Antrop M. (2004). Landscape change and the urbanization process in Europe. Landscape and Urban Planning, 67, 9–26.
Aring J., Herfert G. (2001). Neue Muster der Wohnsuburbanisierung. W: K. Brake, J. Dangschat, G. Herfert (red.). Suburbanisierung in Deutschland. Aktuelle Tendenzen (s. 43–56). Leverkusen-Opladen: Leske und Budrich.
Bański J. (2013). Polska wieś w perspektywie 2050 roku. Seria: Studia Obszarów Wiejskich, t. 33. Warszawa: Komisja Obszarów Wiejskich PTG, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.
Bański J. (2012). Problematyka definicji i zasięgu przestrzennego obszarów wiejskich i stref podmiejskich. Acta Scientiarum Polonorum Administratio Locorum, 11(3), 5–15.
Bański J. (2008). Strefa podmiejska – już nie miasto, jeszcze nie wieś. W: A. Jezierska-Thole, L. Kozłowski (red.). Gospodarka przestrzenna w strefie kontinuum miejskowiejskiego w Polsce (s. 29–43). Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Bański J., Wesołowska M. (2020). Disappearing villages in Poland: Selected socioeconomic processes and spatial phenomena. European Countryside, 12(2), 221–241.
BDL GUS [Bank Danych Lokalnych, Główny Urząd Statystyczny]. (b.d.). https://bdl.stat.gov.pl.
Biczkowska M., Biczkowski M. (2025). Wzmocnienie sektora usług na obszarach wiejskich Dolnego Śląska w świetle wdrażania funduszy Unii Europejskiej. Czasopismo Geograficzne, 96(1), 73–104.
Bogusz M. (2022). Turystyka jako czynnik wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich. Turystyka i Rozwój Regionalny, 18, 23–30.
Chrzanowska M., Zielińska-Sitkiewicz M.A. (2017). Evaluation of spatial differentiation of socio-economic development of rural areas in Mazowieckie Province in years 2004–2016. W: A. Raupeliene (red.). Proceedings of the 8th International Scientific Conference Rural Development 2017 (s. 944–948). Akademija: Aleksandras Stulginskis University.
Churski P., Adamiak C., Dubownik A., Komornicki T., Pietrzykowski M., Szyda B., Śleszyński P. (2025). The changing role of functional urban areas in regional policy: Identifying inner peripheries in the new development paradigm. Regional Science Policy & Practice, 17(10), 100221.
Churski P., Adamiak C., Szyda B., Dubownik A., Pietrzykowski M., Śleszyński P. (2023). Nowa delimitacja miejskich obszarów funkcjonalnych w Polsce i jej zastosowanie w praktyce zintegrowanego podejścia terytorialnego (place based approach). Przegląd Geograficzny, 95(1), 29–55.
Churski P., Dubownik A., Szyda B., Adamiak C., Pietrzykowski M. (2024). Wewnętrzne peryferie w świetle wybranych typologii obszarów wiejskich. Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, 18(69), 185–214.
Cortés-Capano G., Shumi G., Raatikainen K.J., Mahdavi-Nezhad Z., Loos J. (2025). Characterising landscape homogenisation: A qualitative approach based on five case studies. Ecosystems and People, 21(1).
Czarnecki A. (2019). Urbanizacja kraju i jej etapy. W: M. Halamska, M. Stanny, J. Wilkin (red.). Ciągłość i zmiana. Sto lat rozwoju polskiej wsi. Tom 1 (s. 51–76). Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Czarnecki A. (2018). Uncertain benefits: How second home tourism impacts community economy. W: C.M. Hall, D. Müller (red.). The Routledge Handbook of Second Home Tourism and Mobilities (s. 122–133). London: Routledge.
Czarnecki A. (2009). Rola urbanizacji w wielofunkcyjnym rozwoju obszarów wiejskich. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.
Czarnecki A., Heffner K. (2008). „Drugie domy” a zrównoważony rozwój obszarów wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 2(141), 29–46.
Czarnecki A., Milczarek-Andrzejewska D., Widła-Domaradzki Ł., Jórasz-Żak A. (2023). Conflict dynamics over farmland use in the multifunctional countryside. Land Use Policy, 128, 106587.
Dacko A., Dacko M. (2018). Studia nad rozwojem obszarów wiejskich – od paradygmatu wzrostu do rezyliencji. Wieś i Rolnictwo, 2(179), 49–64.
Déry S., Leimgruber W., Zsilincsar W. (2012). Understanding marginality: Recent insights from a geographical perspective. Hrvatski Geografski Glasnik, 74(1), 5–18.
Drobek W., Heffner K. (1994). Koncepcja wsi kluczowych a procesy osadnicze na obszarach wiejskich. Przegląd Geograficzny, 66(12), 19–31.
Eberhardt P. (1989). Regiony wyludniające się w Polsce. Seria: Prace Geograficzne PAN, nr 148. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
ESPON, UHI [University of Highlands and Islands]. (2011). EDORA – European Development Opportunities for Rural Areas, Applied Research 2013/1/2. Final Report, Annex 1 (Part C: Scientific Working Papers). Version 2, August 2011. Luxembourg: ESPON.
Feltynowski M. (2024). Społeczne zaangażowanie w planowaniu przestrzennym gmin wiejskich – stan obecny, nowe wyzwania i perspektywy. Wieś i Rolnictwo, 2(203), 65–83.
Fornal R., Myna A. (2017). The development of residential areas on the example of Łuków: Reurbanisation and suburbanization. Barometr Regionalny, 15(2), 45–53.
Fuerst-Bjeliš B., Leimgruber W., Nel E., Pelc S. (2025). Marginality: centres, peripheries, margins and left behind places. W: J. Bański (red.). Research Companion to the Periphery and Peripheral Regions (s. 2–14). Cheltenham, UK: Edward Elgar Publishing.
Gibas P., Heffner K. (2018). Koncentracja zabudowy na obszarach wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 2(179), 189–207.
Gibas P., Majorek A. (2020). Analysis of land-use change between 2012–2018 in Europe in terms of sustainable development. Land, 9(2), 46.
Golachowski S. (1969). Urbanizacja wsi w województwie opolskim. W: S. Golachowski (red.). Studia nad miastami i wsiami śląskimi (s. 180–193). Wrocław: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Gonda-Soroczyńska E. (2009). Przemiany strefy podmiejskiej Wrocławia w ostatnim dziesięcioleciu. Infrastruktura i Ekologia Terenów Wiejskich, 4, 149–165.
Gorzelany J., Figas P. (2016). Proces suburbanizacji terenów podmiejskich na przykładzie podkrakowskiej gminy Mogilany. Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa, (3(794)), 53–67.
Grzeszczak J. (1996). Tendencje kontrurbanizacyjne w krajach Europy Zachodniej. Seria: Prace Geograficzne, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, nr 167. Wrocław: „Continuo”.
Haggblade S., Hazell P., Reardon T. (2010). The rural non-farm economy: Prospects for growth and poverty reduction. World Development, 38(10), 1429–1441.
Harasimowicz A. (2018). Suburbanizacja a rola obszarów otaczających miasto – ujęcie teoretyczne. Studia Miejskie, 29, 115–130.
Heffner K. (2023). Rozbieżne trendy ludnościowe na obszarach wiejskich i rosnące różnice w zagospodarowaniu przestrzeni wiejskiej. W: P. Łysoń (red.). Konsekwencje zmian demograficznych dla rozwoju rolnictwa (s. 147–174). Seria: Materiały z III Kongresu Demograficznego. Część 16. Warszawa: Rządowa Rada Ludnościowa, GUS.
Heffner K. (2015). Przestrzeń jako uwarunkowanie rozwoju obszarów wiejskich w Polsce. Wieś i Rolnictwo, 2(167), 83–103.
Heffner K. (2011a). Wielofunkcyjność obszarów wiejskich w Polsce – rzeczywistość czy mit? Ewolucja zagospodarowania przestrzeni wiejskiej. W: W. Kamińska, K. Heffner (red.). Obszary wiejskie. Wielofunkcyjność, migracje, nowe wizje rozwoju (s. 8–26). Seria: Studia KPZK PAN, t. 133. Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.
Heffner K. (2011b). Regionalny wymiar dychotomii rozwoju obszarów wiejskich. W: W. Kamińska, K. Heffner (red.). Dychotomiczny rozwój obszarów wiejskich? Czynniki progresji, czynniki peryferyzacji (s. 9–34). Seria: Studia KPZK PAN, t. 138. Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.
Heffner K. (2011c). Semiurbanizacja a suburbanizacja. Ewolucja procesów w aglomeracji opolskiej. W: J. Słodczyk (red.). Procesy suburbanizacji w wybranych miastach Polski (s. 17–34). Seria: Studia Miejskie, 3. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Heffner K. (2011d). Problemy zagospodarowania przestrzeni wiejskiej. W: I. Nurzyńska, M. Drygas (red.). Rozwój obszarów wiejskich w Polsce. Diagnozy, strategie, koncepcje polityki (s. 175–194). Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.
Heffner K. (1991). Śląsk Opolski. Proces przekształceń ludnościowych i przestrzennych systemu osadnictwa wiejskiego. Opole: Instytut Śląski.
Heffner K., Czarnecki A. (2011). Wpływ zjawiska drugich domów na rozwój obszarów wiejskich. W: K. Heffner, A. Czarnecki (red.). Drugie domy w rozwoju obszarów wiejskich (s. 131–162). Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.
Heffner K., Gibas P. (2024). Pozarolnicza działalność gospodarcza na obszarach wiejskich. W: W. Kamińska, K. Janc, P. Legutko-Kobus (red.). Wiedza – przestrzeń – wieś (s. 65–76). Seria: Studia KPZK PAN, t. 18/210. Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.
Heffner K., Gibas P. (2016). Functional areas in the regions and their links to scope sub-regional impact. Studia Regionalia, 46, 27–39.
Heffner K., Klemens B. (2013). Koncepcje zmian i nowe procesy przestrzenne na obszarach wiejskich w Polsce. W: S. Korenik, A. Mempel-Śnieżyk (red.). Kryzys finansowy a programowanie rozwoju jednostek przestrzennych (s. 90–101). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu.
Heffner K., Latocha A. (2020). Desolated villages as examples of spatial, economic and social marginalization in the Polish-Czech borderland and their current transformations. W: E. Nel, S. Pelc (red.). Responses to Geographical Marginality and Marginalization: From Social Innovation to Regional Development (s. 123–142). Seria: Perspectives on Geographical Marginality, 5. Cham: Springer.
Heffner K., Majorek-Gdula A. (2025). Ewolucja osadnictwa wiejskiego – w kierunku nowej struktury przestrzennej wsi. W: P. Goliński, W. Poczta, N. Genstwa-Namysł (red.). Polska wieś. Wizja odnowy i rozwoju. Monografia pokonferencyjna (s. 259–291). Poznań: Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu.
Heffner K., Rosner A. (2009). Disparities in socio-economic development of rural areas vis-a-vis transformation dynamics in the pre-accession period. W: A. Rosner (red.). Globalization and Rural Development: Chinese and Central European Perspectives (s. 11–24). Warsaw: Institute of Rural and Agricultural Development Polish Academy of Sciences, Beijing: Rural Development Institute Chinese Academy of Sciences.
Heffner K., Twardzik M. (2022). Rural areas in Poland – Changes since joining the European Union. European Countryside, 14(2), 420–438.
Heffner K., Twardzik M. (2011). Wpływ centrów handlowych na funkcjonowanie obszarów w peryferyjnej strefie metropolii. W: B. Bartosiewicz, T. Marszał (red.). Gospodarka małych miast z perspektywy 20 lat transformacji (s. 119–134). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Heijman W., Hagelaar G., Van Der Heide M. (2019). Rural resilience as a new development concept. W: L. Dries, W. Heijman, R. Jongeneel, K. Purnhagen, J. Wesseler (red.). EU Bioeconomy Economics and Policies. Volume II (s. 195–211). Cham: Palgrave Macmillan.
Ilnicki D. (2002). Przekształcenia wybranych elementów struktur demograficznych miejscowości charakterystycznych dla strefy podmiejskiej Wrocławia. Bulletin of Geography. Socio-economic Series, 1, 202–216.
Jabłoński W., Mazurkiewicz K. (2014). Konflikty przestrzenne na terenach wiejskich – ignorancja czy niewiedza? Studium przypadku. Infrastruktura i Ekologia Terenów Wiejskich, 4(2), 1167–1177.
Jadach-Sepioło A., Zathey M. (2021). Alternative between revitalisation of city centres and the rising costs of extensive land use from a Polish perspective. Land, 10(5), 488.
Jakubowski A., Bronisz U. (2019). Rural demographic problem areas in Poland. Problems of World Agriculture, 19(2), 41–53.
Jussila H., Leimgruber W., Majoral R. (red.). (1998). Perceptions of Marginality: Theoretical Issues and Regional Perceptions of Marginality in Geographical Space. Avebury: Ashgate.
Kistowski M. (2009). Problemy zrównoważonego rozwoju terenów wiejskich – między rozkwitem, peryferyzacją a degradacją. W: J. Kamieniecka, F. Jackl (oprac.). Jak zapewnić rozwój zrównoważony terenów otwartych? (s. 6–17). Warszawa: Instytut na rzecz Ekorozwoju.
Klemens B., Gibas P. (2024). Cyfryzacja, digitalizacja i tokenizacja jako szansa dla lokalnych rynków pracy. W: K. Janc (red.). Cyfryzacja obszarów wiejskich (s. 43–58). Seria: Studia KPZK PAN, t. 27/219. Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.
Kołodziejczak A. (2017). Koncepcja zintegrowanego rozwoju rolnictwa i wsi a wiejskie obszary funkcjonalne. Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, 37, 41–49.
Kołodziejczak A., Bul R., Kaczmarek U., Siniecka A., Szczepańska M., Wojtyra B. (2021). Obszary wiejskie w zintegrowanym planowaniu rozwoju. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe.
Komitet Prognoz PAN (1971). Prognozy rozwoju sieci osadniczej. Seria: Polska 2000. Komitet Badań i Prognoz „Polska 2000” Polskiej Akademii Nauk. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN.
Komorowski Ł., Mróz A., Stanny M. (2021). The spatial pattern of the absorption of cohesion policy funds in Polish rural areas. Land, 10(1), 26.
Komorowski Ł., Stanny M. (2020). Smart villages: Where can they happen? Land, 9(5), 151.
Korcelli P., Grochowski M., Kozubek E.B., Korcelli-Olejniczak E., Werner P. (2012). Development of Urban-Rural Regions: From European to Local Perspective. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.
Kowalewska G., Markowski L. (2024). Determinants of the tendency for migration of nursing students living in rural areas of Eastern Poland. Sustainability, 16(13), 5498.
Kozera A., Głowicka-Wołoszyn R. (2018). Identification of functional types of rural communes in Poland. W: J. Gołębiewski (red.). Economic Sciences for Agribusiness and Rural Economy: Proceedings of the 2018 International Scientific Conference, Warsaw, 7–8 June 2018, no 1 (s. 109–115). Warsaw: Warsaw University of Life Sciences Press.
Kudłacz M., Karwińska A. (2021). The specificity of urban sprawl in Poland: The spatial, social, and economic perspectives. Zarządzanie Publiczne/Public Governance, 55(1), 50–67.
Kurek S., Gałka J., Wójtowicz M. (2014). Wpływ suburbanizacji na przemiany wybranych struktur demograficznych i powiązań funkcjonalno-przestrzennych w Krakowskim Obszarze Metropolitalnym. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.
Kurek S., Wójtowicz M., Gałka J. (2020). Regional variation of age composition in functional urban areas. W: Functional Urban Areas in Poland (s. 51–89). Cham: Springer.
Latocha A. (2013). Wyludnione wsie w Sudetach. I co dalej? Przegląd Geograficzny, 85(3), 373–396.
Latocha A., Szymanowski M., Wieczorek M. (2018). Wyludnianie powiatu kłodzkiego – przestrzenne zróżnicowanie i uwarunkowania / Depopulation of the Kłodzko region – spatial differences and conditioning. Przegląd Geograficzny, 90(2), 241–266.
Li T., Chen P., Kong X., Sánchez-Aguilera D. (2025). Multiple marginalizations: Understanding rural restructuring around metropolitan development zone – A case study from Pengdu Village, Shanghai. Journal of Rural Studies, 117, 103645.
Li Y., Westlund H., Liu Y. (2019). Why some rural areas decline while some others not: An overview of rural evolution in the world. Journal of Rural Studies, 68, 135–143.
Lisowski A. (2005). Janusowe oblicze suburbanizacji. W: I. Jażdżewska (red.). Współczesne procesy urbanizacji i ich skutki. XVIII Konserwatorium Wiedzy o Mieście (s. 91–100). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Lizbetinova L., Nyvlt V. (2020). Attractiveness of Small Cities in Rural or Abandoned Regions. W: A. Kavoura, E. Kefallonitis, P. Theodoridis (red.). Strategic Innovative Marketing and Tourism (s. 349–356). Cham: Springer.
Majdzińska A. (2018). Obszary depopulacyjne w Polsce w latach 2002–2014. Studia Demograficzne, 1(173), 23–54.
Majewska A. (2025). The role of settlement abandonment in the transformation of the landscape of former East Prussia after World War II. Landscape Research, 1–19.
Malisz B. (1971). Prognoza zmiany sieci osadniczej w Polsce. W: Komitet Badań i Prognoz „Polska 2000” Polskiej Akademii Nauk. Prognozy rozwoju sieci osadniczej. Seria: Polska 2000. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN.
MRR [Ministerstwo Rozwoju Regionalnego]. (2010). Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010–2020. Regiony, miasta, obszary wiejskie. M.P. 2011 nr 36 poz. 423.
Muntele I., Istrate M., Horea-Serban R.I., Banica A. (2021). Demographic resilience in the rural area of Romania: A statistical-territorial approach of the last hundred years. Sustainability, 13(19), 10902.
Niedźwiecka-Filipiak I., Borcz Z. (2010). Zmiany krajobrazu wiejskiego zagrożeniem dla zachowania tożsamości miejsca. Acta Scientiarum Polonorum. Administratio Locorum, 9(4), 85–97.
Nuissl H., Rink D., Steuer P. (2005). The consequences of urban sprawl in a context of decline: The case of Leipzig. UFZ-Diskussionspapiere, 7.
Nurzyńska I. (2016). Przyczyny i przejawy peryferyjności obszarów wiejskich w Polsce. Wieś i rolnictwo, 2(171), 123–139.
Pavel A., Moldovan B.A., Kourtit K., Nijkamp P. (2020). Urban or rural: Does it make a difference for economic resilience? A modelling study on economic and cultural geography in Romania. Sustainability, 12(9), 3776.
Pinto-Correia T., Primdahl J., Pedroli B. (2018). Conceptualising rural landscape change. W: T. Pinto-Correia, J. Primdahl, B. Pedroli. European Landscapes in Transition: Implications for Policy and Practice (s. 64–109). Cambridge: Cambridge University Press.
Plieninger T., Bieling C. (2012). Connecting cultural landscapes to resilience. W: T. Plieninger, C. Bieling (red.). Resilience and the Cultural Landscape: Understanding and Managing Change in Human-Shaped Environments (s. 3–26). Cambridge: Cambridge University Press.
Plieninger T., Draux H., Fagerholm N., Bieling C., Bürgi M., Kizos T., Kuemmerle T., Primdahl J., Verburg P.H. (2016). The driving forces of landscape change in Europe: A systematic review of the evidence. Land Use Policy, 57, 204–214.
Rajman J. (1989). Studia nad urbanizacją południowej Polski. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej.
Rakowski W. (1975). Procesy urbanizacji wsi na przykładzie woj. warszawskiego. Seria: Studia – Polska Akademia Nauk, Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju, t. 50. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Rodríguez-Pose A. (2018). The revenge of the places that don’t matter (and what to do about it). Cambridge Journal of Regions, Economy and Society, 11(1), 189–209.
Rosner A. (2016). Współczesne procesy zmian zaludnienia obszarów wiejskich w Polsce. W: K. Heffner, B. Klemens (red.). Obszary wiejskie. Wiejska przestrzeń i ludność, aktywność społeczna i przedsiębiorczość (s. 232–249). Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.
Rosner A. (2012). Zmiany rozkładu przestrzennego zaludnienia obszarów wiejskich. Wiejskie obszary zmniejszające zaludnienie i koncentrujące ludność wiejską. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.
Rosner A. (2010). Przestrzenne zróżnicowanie poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich a dynamika przemian. W: M. Stanny, M. Drygas (red.). Przestrzenne, społeczno-ekonomiczne zróżnicowanie obszarów wiejskich w Polsce (s. 11–27). Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.
Rosner A., Stanny M. (2014). Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap I. Przestrzenne zróżnicowanie rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich w 2010 roku. Warszawa: Fundacja Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN. https://efrwp.pl/wp-content/uploads/2022/08/raport-mrow-2014-cz.1.pdf (dostęp: 29.11.2025).
Różycka-Czas R., Czesak B., Staszel A. (2021). Which Polish cities sprawl the most. Land, 10(12), 1291.
Salvati L., Zambon I., Chelli F.M., Serra P. (2018). Do spatial patterns of urbanization and land consumption reflect different socioeconomic contexts in Europe? Science of the Total Environment, (625), 722–730.
Schmidt S., Fina S., Siedentop S. (2014). Post-socialist sprawl: A cross-country comparison. European Planning Studies, 23(7), 1357–1380.
Schouten M., Heide C., Heijman W., Opdam P. (2012). A resilience-based policy evaluation framework: Application to European rural development policies. Ecological Economics, 81, 165–175.
Seto K.C., Fragkias M., Güneralp B., Reilly M.K. (2011). A meta-analysis of global urban land expansion. PLoS One, 6, e23777.
Siemiński J. (2010). Kontinuum miejsko-wiejskie i niektóre jego problemy infrastrukturalne. Infrastruktura i Ekologia Terenów Wiejskich, 7(2), 215–228.
Sobczak-Rzewnicka M., Haupt P. (2023). Suburbanizacja, jej skutki i postrzeganie. PUA Przestrzeń Urbanistyka Architektura, 1, 126–137.
Sroka W., Mikołajczyk J., Wojewodzic T., Kwoczyńska B. (2018). Agricultural land vs. urbanization in chosen Polish metropolitan areas: A spatial analysis based on regression trees. Sustainability, 10(3), 837.
Stanny M. (2012). Dynamika zmian demograficznych ludności wiejskiej i jej zasobów pracy. Polityka Społeczna, 39(7), 1–9.
Stanny M., Komorowski Ł., Rosa A. (2025). Smart villages – an instrument for building rural resilience in the European context: The example of Poland. W: Y. Li (red.). Global Perspectives on Building Resilience for Sustainable Rural Development. Seria: Sustainable Development Goals. Singapore: Springer.
Stasiak A. (1992). Przewidywane zmiany w stanie i rozmieszczeniu ludności wiejskiej w Polsce do roku 2010. Biuletyn KPZK PAN, 158: Wybrane zagadnienia obszarów wiejskich, 7–22.
Straszewicz L. (1985). Strefa podmiejska. Pojęcia i definicje. W: L. Straszewicz (red.). Pojęcia i metody badań strefy podmiejskiej (s. 7–16). Seria: Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica, 5. Łódź: Uniwersytet Łódzki.
Sykała Ł. (2023). Ograniczenia i możliwości zarządzania procesami suburbanizacji rozwoju przestrzennego polskich miast w kontekście doświadczeń zagranicznych. W: M. Grochowski, (red.). Rządowa Rada Ludnościowa. Suburbanizacja. Człowiek – zmiana – przestrzeń. Materiały z III Kongresu Demograficznego, cz. 15 (s. 51–71). Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych.
Sykała Ł., Dawid M., Dawid W., Koj J., Kudłacz K., Mróz M., Stelmaszewska N. (2023). Procesy suburbanizacji w Polsce w świetle rozwoju budownictwa mieszkaniowego i niemieszkaniowego w strefach podmiejskich. Warszawa–Kraków: Instytut Rozwoju Miast i Regionów, Badania Obserwatorium Polityki Miejskiej.
Szachowicz U., Niedźwiecka-Filipiak I. (2007). Problematyka przemian funkcjonalnych i przestrzennych gmin podmiejskich – wybrane zagadnienia na przykładzie gminy Dobrzeń Wielki. Woda, Środowisko, Obszary Wiejskie, 7(2b(21)), 185–194.
Szczepańska A. (2021). Transport accessibility in a suburban zone and its influence on the local real estate market: A case study of the Olsztyn Functional Urban Area (Poland). Land, 10(5), 465.
Szukalski P. (2019). Depopulacja – wybrane konsekwencje dla lokalnej polityki społecznej. Polityka Społeczna, 547(10), 10–15.
Szymańska D., Biegańska J. (2014). Charakterystyka obszarów wiejskich w Polsce w kontekście starzenia się ludności. Studia Obszarów Wiejskich, 35, 89–108.
Śleszyński P., Komornicki T. (2016). Klasyfikacja funkcjonalna gmin Polski na potrzeby monitoringu planowania przestrzennego. Przegląd Geograficzny, 88(4), 469–488.
Śleszyński P., Nowak M.J., Legutko-Kobus P., Hołuj A., Lityński P., Jadach-Sepioło A., Blaszke M. (2021). Suburbanizacja w Polsce jako wyzwanie dla polityki rozwoju. Seria: Studia KPZK PAN, 203. Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.
Ustaoglu E., Williams B. (2024). The inter-relationships of territorial quality of life with residential expansion and densification: A case study of regions in EU member countries. Urban Science, 8(1), 22.
Ustaoglu E., Williams B. (2023). Institutional settings and effects on agricultural land conversion: A global and spatial analysis of European regions. Land, 12, 47.
Vaishar A., Šťastná M. (2019). Smart village and sustainability. Southern Moravia case study. European Countryside, 11(4), 651–660.
Van Rij E., Dekkers J., Koomen E. (2008). Analysing the success of open space preservation in the Netherlands: The midden-delfland case. Tijdschrift voor Economische en Sociale Geografie, 99(1), 115–124.
Vîlcea C., Popescu L., Clincea A. (2024). Does shrinking population in small towns equal economic and social decline? A Romanian perspective. Urban Science, 8(2), 60.
Wdowicka M., Mierzejewska L. (2012). Chaos w zagospodarowaniu przestrzennym stref podmiejskich jako efekt braku zintegrowanego systemu planowania (na przykładzie strefy podmiejskiej Poznania). Problemy Rozwoju Miast, (1), 40–52.
Wesołowska M. (2023). Depopulation villages in Poland: Current status and possible transition scenarios. Rural and Regional Development, 1(2), 1–14.
Wesołowska M. (2018). Wsie zanikające w Polsce. Stan, zmiany, modele rozwoju. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Wesołowska M. (2005). Rozwój budownictwa mieszkaniowego a przemiany przestrzenne wsi województwa lubelskiego. Seria: Studia Obszarów Wiejskich, 10. Warszawa: Polskie Towarzystwo Geograficzne, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.
Wesołowska M., Jakubowski A. (2018). Konsekwencje procesów ludnościowych na obszarach wiejskich województw Polski Wschodniej w ujęciu przestrzennym. Studia Regionalne i Lokalne, (3(73)), 118–146.
Wesołowska M., Kulawiak A. (2025). Profil społeczno-kulturowy kontrurbanity w soczewce studiów literaturowych i badań własnych. Czasopismo Geograficzne, 96(1), 51–72.
Wieliczko B., Kurdyś-Kujawska A., Floriańczyk Z. (2021). EU rural policy’s capacity to facilitate a just sustainability transition of the rural areas. Energies, 14(16), 5050.
Wigier M. (2013). Direct payments – impact on income and effectiveness of agricultural holdings in Poland. Second Bulgarian-Polish Scientific and Practical Conference, Sofia–Krapets–Dobrudzha, 9–14 September, 2013. Agricultural University – Plovdiv. Scientific Works, 57, 9–18. https://nauchnitrudove.au-plovdiv.bg/wp-content/uploads/2019/07/01_01_2013.pdf (dostęp: 10.12.2025).
Wilczyński R., Wiland M., Niedźwiedzka-Filipiak I., Solisz I. (2014). Przestrzeń wiejska. W: J. Sepioł (red.). Przestrzeń życia Polaków (s. 37–66). Warszawa: Stowarzyszenie Architektów Polskich SARP.
Williams A.M., Shaw G. (2009). Future play: Tourism, recreation and land use. Land Use Policy, 26, 326–335.
Wiśniewski Ł., Perdał R., Rudnicki R. (2020). Proposed method for delimiting spatial structure on the example of agriculture types in Poland. Bulletin of Geography. Socioeconomic Series, 49(49), 7–18.
Wolski O., Sykała Ł. (2016). Zasoby lokalne, odnowa wsi i koncepcje rozwoju obszarów wiejskich. Próba teoretycznego ujęcia zależności. Studia Obszarów Wiejskich, 44, 21–38.
Wójcik M. (2018). Koncepcja inteligentnego rozwoju (smart development) – wyzwanie dla planowania obszarów wiejskich. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica, 31(1), 5–15.
Wójcik M. (2013). Przemiany społeczno-przestrzenne osiedli wiejskich. Studium przypadku Łódzkiego Obszaru Metropolitalnego. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Zasada I., Fertner C., Piorr A., Nielsen T.S. (2011). Peri-urbanisation and multifunctional adaptation of agriculture around Copenhagen, Denmark. Danish Journal of Geography, 11(1), 59–72.
Zasada I., Loibl W., Berges R., Steinnocher K., Köstl M., Piorr A., Werner A. (2013). Rural–urban regions: A spatial approach to define urban–rural relationships in Europe. W: K. Nilsson, S. Pauleit, S. Bell, C. Aalbers, T.A. Sick Nielsen (red.). Peri-urban Futures: Scenarios and Models for Land Use Change in Europe (s. 45–68). Berlin–Heidelberg: Springer-Verlag.
Zhu F., Ying B., Xiang C. (2025). Advancements in rural resilience research over the past two decades and its significance for sustainable development. Discover Sustainability, 6, 145.
Zielińska-Szczepkowska J. (2025). Wpływ pandemii COVID-19 na zachowania turystyczne. Badania pilotażowe na obszarach wiejskich (Wersja 1.0) [Dataset]. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski.
Pobrania
Liczba pobrań artykułu
Strony
Opublikowane
11.05.2026Jak cytować
Numer
Dział
