W stronę nowej struktury przestrzennej wsi w Polsce – czynniki zmiany

Krystian Heffner; Agnieszka Majorek-Gdula

doi:10.53098/wir.2025.4.209/01

Authors

Krystian Heffner Prof. dr hab. Krystian Heffner, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Katedra Gospodarki Przestrzennej i Środowiskowej, ul. ks. bpa S. Adamskiego 7, 40-069 Katowice https://orcid.org/0000-0002-2737-6417
Agnieszka Majorek-Gdula dr Agnieszka Majorek-Gdula, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Katedra Gospodarki Przestrzennej i Środowiskowej, ul. ks. bpa S. Adamskiego 7, 40-069 Katowice https://orcid.org/0000-0002-7005-5045

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2025.4.209/01

Keywords:

rural development, sustainability, uncontrolled suburbanisation, spatial change drivers, marginalisation

Abstract

Transformations of the spatial structures of rural areas in Poland after 1990 have proceeded in an evolutionary manner, depending on geographical location, in particular proximity to large urban centres, as well as accessibility to transport and communication routes. These processes have taken place under the influence of the political and economic transformation, accession to the European Union, and the introduction of new market mechanisms. Contemporary rural areas are shaped by two opposing trends: rapid urbanisation in suburban zones and marginalisation and depopulation in peripheral areas. The main objective of the study was to assess the impact of demographic changes and the evolution of local labour markets on the settlement structure of rural areas. The article identified the influence of characteristic transformations in rural land use on the development opportunities and directions of rural areas in Poland. The paper presented a comparative-historical analysis, confronting the current state of spatial development with planning concepts from the 1970s and 1980s. The study was based on a comprehensive synthesis of the relevant literature and an analysis of the spatial distribution of changes in key indicators in the period 1999–2024 (population size, migration balance, and average annual inflow of international migrants). The study also proposed an original typology of five characteristic types of rural areas, for which detailed cartographic analyses of morphological changes in selected localities were carried out. The authors pointed to the negative consequences of uncontrolled suburbanisation (urban sprawl), such as spatial chaos, landscape degradation, and high infrastructure costs. They emphasised the need to follow the principles of spatial order and to promote compact development, which supports social integration and economic efficiency. For areas at risk of marginalisation, the implementation of the smart village concept, digitalisation, and the development of public transport may provide an opportunity to slow depopulation and strengthen the resilience of local labour markets.

Opracowanie jest zmienioną i przewartościowaną wersją tekstu, który zaprezentowano podczas kongresu „Polska Wieś – wizja odnowy i rozwoju” w maju 2025 r. w Poznaniu (Heffner, Majorek-Gdula 2025).

References

Amcoff J., Möller P., Westholm E. (2011). The (un)importance of the closure of village shops to rural migration patterns. The International Review of Retail, Distribution and Consumer Research, 21(2), 129–143. DOI: https://doi.org/10.1080/09593969.2011.562678

Antrop M. (2004). Landscape change and the urbanization process in Europe. Landscape and Urban Planning, 67, 9–26. DOI: https://doi.org/10.1016/S0169-2046(03)00026-4

Aring J., Herfert G. (2001). Neue Muster der Wohnsuburbanisierung. W: K. Brake, J. Dangschat, G. Herfert (red.). Suburbanisierung in Deutschland. Aktuelle Tendenzen (s. 43–56). Leverkusen-Opladen: Leske und Budrich. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-663-11566-3_4

Bański J. (2013). Polska wieś w perspektywie 2050 roku. Seria: Studia Obszarów Wiejskich, t. 33. Warszawa: Komisja Obszarów Wiejskich PTG, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Bański J. (2012). Problematyka definicji i zasięgu przestrzennego obszarów wiejskich i stref podmiejskich. Acta Scientiarum Polonorum Administratio Locorum, 11(3), 5–15.

Bański J. (2008). Strefa podmiejska – już nie miasto, jeszcze nie wieś. W: A. Jezierska-Thole, L. Kozłowski (red.). Gospodarka przestrzenna w strefie kontinuum miejskowiejskiego w Polsce (s. 29–43). Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Bański J., Wesołowska M. (2020). Disappearing villages in Poland: Selected socioeconomic processes and spatial phenomena. European Countryside, 12(2), 221–241. DOI: https://doi.org/10.2478/euco-2020-0013

BDL GUS [Bank Danych Lokalnych, Główny Urząd Statystyczny]. (b.d.). https://bdl.stat.gov.pl.

Biczkowska M., Biczkowski M. (2025). Wzmocnienie sektora usług na obszarach wiejskich Dolnego Śląska w świetle wdrażania funduszy Unii Europejskiej. Czasopismo Geograficzne, 96(1), 73–104. DOI: https://doi.org/10.12657/czageo-96-04

Bogusz M. (2022). Turystyka jako czynnik wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich. Turystyka i Rozwój Regionalny, 18, 23–30. DOI: https://doi.org/10.22630/TIRR.2022.18.15

Chrzanowska M., Zielińska-Sitkiewicz M.A. (2017). Evaluation of spatial differentiation of socio-economic development of rural areas in Mazowieckie Province in years 2004–2016. W: A. Raupeliene (red.). Proceedings of the 8th International Scientific Conference Rural Development 2017 (s. 944–948). Akademija: Aleksandras Stulginskis University. DOI: https://doi.org/10.15544/RD.2017.225

Churski P., Adamiak C., Dubownik A., Komornicki T., Pietrzykowski M., Szyda B., Śleszyński P. (2025). The changing role of functional urban areas in regional policy: Identifying inner peripheries in the new development paradigm. Regional Science Policy & Practice, 17(10), 100221. DOI: https://doi.org/10.1016/j.rspp.2025.100221

Churski P., Adamiak C., Szyda B., Dubownik A., Pietrzykowski M., Śleszyński P. (2023). Nowa delimitacja miejskich obszarów funkcjonalnych w Polsce i jej zastosowanie w praktyce zintegrowanego podejścia terytorialnego (place based approach). Przegląd Geograficzny, 95(1), 29–55. DOI: https://doi.org/10.7163/PrzG.2023.1.2

Churski P., Dubownik A., Szyda B., Adamiak C., Pietrzykowski M. (2024). Wewnętrzne peryferie w świetle wybranych typologii obszarów wiejskich. Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, 18(69), 185–214. DOI: https://doi.org/10.14746/rrpr.2024.69.12

Cortés-Capano G., Shumi G., Raatikainen K.J., Mahdavi-Nezhad Z., Loos J. (2025). Characterising landscape homogenisation: A qualitative approach based on five case studies. Ecosystems and People, 21(1). DOI: https://doi.org/10.1080/26395916.2025.2485282

Czarnecki A. (2019). Urbanizacja kraju i jej etapy. W: M. Halamska, M. Stanny, J. Wilkin (red.). Ciągłość i zmiana. Sto lat rozwoju polskiej wsi. Tom 1 (s. 51–76). Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Czarnecki A. (2018). Uncertain benefits: How second home tourism impacts community economy. W: C.M. Hall, D. Müller (red.). The Routledge Handbook of Second Home Tourism and Mobilities (s. 122–133). London: Routledge. DOI: https://doi.org/10.4324/9781315559056-11

Czarnecki A. (2009). Rola urbanizacji w wielofunkcyjnym rozwoju obszarów wiejskich. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Czarnecki A., Heffner K. (2008). „Drugie domy” a zrównoważony rozwój obszarów wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 2(141), 29–46. DOI: https://doi.org/10.53098/wir.2008.4.141/02

Czarnecki A., Milczarek-Andrzejewska D., Widła-Domaradzki Ł., Jórasz-Żak A. (2023). Conflict dynamics over farmland use in the multifunctional countryside. Land Use Policy, 128, 106587. DOI: https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2023.106587

Dacko A., Dacko M. (2018). Studia nad rozwojem obszarów wiejskich – od paradygmatu wzrostu do rezyliencji. Wieś i Rolnictwo, 2(179), 49–64. DOI: https://doi.org/10.53098/wir022018/03

Déry S., Leimgruber W., Zsilincsar W. (2012). Understanding marginality: Recent insights from a geographical perspective. Hrvatski Geografski Glasnik, 74(1), 5–18. DOI: https://doi.org/10.21861/HGG.2012.74.01.01

Drobek W., Heffner K. (1994). Koncepcja wsi kluczowych a procesy osadnicze na obszarach wiejskich. Przegląd Geograficzny, 66(12), 19–31.

Eberhardt P. (1989). Regiony wyludniające się w Polsce. Seria: Prace Geograficzne PAN, nr 148. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

ESPON, UHI [University of Highlands and Islands]. (2011). EDORA – European Development Opportunities for Rural Areas, Applied Research 2013/1/2. Final Report, Annex 1 (Part C: Scientific Working Papers). Version 2, August 2011. Luxembourg: ESPON.

Feltynowski M. (2024). Społeczne zaangażowanie w planowaniu przestrzennym gmin wiejskich – stan obecny, nowe wyzwania i perspektywy. Wieś i Rolnictwo, 2(203), 65–83. DOI: https://doi.org/10.53098/wir.2024.2.203/03

Fornal R., Myna A. (2017). The development of residential areas on the example of Łuków: Reurbanisation and suburbanization. Barometr Regionalny, 15(2), 45–53. DOI: https://doi.org/10.56583/br.436

Fuerst-Bjeliš B., Leimgruber W., Nel E., Pelc S. (2025). Marginality: centres, peripheries, margins and left behind places. W: J. Bański (red.). Research Companion to the Periphery and Peripheral Regions (s. 2–14). Cheltenham, UK: Edward Elgar Publishing. DOI: https://doi.org/10.4337/9781035338931.00007

Gibas P., Heffner K. (2018). Koncentracja zabudowy na obszarach wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 2(179), 189–207. DOI: https://doi.org/10.53098/wir022018/10

Gibas P., Majorek A. (2020). Analysis of land-use change between 2012–2018 in Europe in terms of sustainable development. Land, 9(2), 46. DOI: https://doi.org/10.3390/land9020046

Golachowski S. (1969). Urbanizacja wsi w województwie opolskim. W: S. Golachowski (red.). Studia nad miastami i wsiami śląskimi (s. 180–193). Wrocław: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Gonda-Soroczyńska E. (2009). Przemiany strefy podmiejskiej Wrocławia w ostatnim dziesięcioleciu. Infrastruktura i Ekologia Terenów Wiejskich, 4, 149–165.

Gorzelany J., Figas P. (2016). Proces suburbanizacji terenów podmiejskich na przykładzie podkrakowskiej gminy Mogilany. Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa, (3(794)), 53–67.

Grzeszczak J. (1996). Tendencje kontrurbanizacyjne w krajach Europy Zachodniej. Seria: Prace Geograficzne, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, nr 167. Wrocław: „Continuo”.

Haggblade S., Hazell P., Reardon T. (2010). The rural non-farm economy: Prospects for growth and poverty reduction. World Development, 38(10), 1429–1441. DOI: https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2009.06.008

Harasimowicz A. (2018). Suburbanizacja a rola obszarów otaczających miasto – ujęcie teoretyczne. Studia Miejskie, 29, 115–130. DOI: https://doi.org/10.25167/sm2017.029.08

Heffner K. (2023). Rozbieżne trendy ludnościowe na obszarach wiejskich i rosnące różnice w zagospodarowaniu przestrzeni wiejskiej. W: P. Łysoń (red.). Konsekwencje zmian demograficznych dla rozwoju rolnictwa (s. 147–174). Seria: Materiały z III Kongresu Demograficznego. Część 16. Warszawa: Rządowa Rada Ludnościowa, GUS.

Heffner K. (2015). Przestrzeń jako uwarunkowanie rozwoju obszarów wiejskich w Polsce. Wieś i Rolnictwo, 2(167), 83–103. DOI: https://doi.org/10.53098/wir.2015.2.167/04

Heffner K. (2011a). Wielofunkcyjność obszarów wiejskich w Polsce – rzeczywistość czy mit? Ewolucja zagospodarowania przestrzeni wiejskiej. W: W. Kamińska, K. Heffner (red.). Obszary wiejskie. Wielofunkcyjność, migracje, nowe wizje rozwoju (s. 8–26). Seria: Studia KPZK PAN, t. 133. Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.

Heffner K. (2011b). Regionalny wymiar dychotomii rozwoju obszarów wiejskich. W: W. Kamińska, K. Heffner (red.). Dychotomiczny rozwój obszarów wiejskich? Czynniki progresji, czynniki peryferyzacji (s. 9–34). Seria: Studia KPZK PAN, t. 138. Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.

Heffner K. (2011c). Semiurbanizacja a suburbanizacja. Ewolucja procesów w aglomeracji opolskiej. W: J. Słodczyk (red.). Procesy suburbanizacji w wybranych miastach Polski (s. 17–34). Seria: Studia Miejskie, 3. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.

Heffner K. (2011d). Problemy zagospodarowania przestrzeni wiejskiej. W: I. Nurzyńska, M. Drygas (red.). Rozwój obszarów wiejskich w Polsce. Diagnozy, strategie, koncepcje polityki (s. 175–194). Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Heffner K. (1991). Śląsk Opolski. Proces przekształceń ludnościowych i przestrzennych systemu osadnictwa wiejskiego. Opole: Instytut Śląski.

Heffner K., Czarnecki A. (2011). Wpływ zjawiska drugich domów na rozwój obszarów wiejskich. W: K. Heffner, A. Czarnecki (red.). Drugie domy w rozwoju obszarów wiejskich (s. 131–162). Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Heffner K., Gibas P. (2024). Pozarolnicza działalność gospodarcza na obszarach wiejskich. W: W. Kamińska, K. Janc, P. Legutko-Kobus (red.). Wiedza – przestrzeń – wieś (s. 65–76). Seria: Studia KPZK PAN, t. 18/210. Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.

Heffner K., Gibas P. (2016). Functional areas in the regions and their links to scope sub-regional impact. Studia Regionalia, 46, 27–39. DOI: https://doi.org/10.12657/studreg-46-02

Heffner K., Klemens B. (2013). Koncepcje zmian i nowe procesy przestrzenne na obszarach wiejskich w Polsce. W: S. Korenik, A. Mempel-Śnieżyk (red.). Kryzys finansowy a programowanie rozwoju jednostek przestrzennych (s. 90–101). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu.

Heffner K., Latocha A. (2020). Desolated villages as examples of spatial, economic and social marginalization in the Polish-Czech borderland and their current transformations. W: E. Nel, S. Pelc (red.). Responses to Geographical Marginality and Marginalization: From Social Innovation to Regional Development (s. 123–142). Seria: Perspectives on Geographical Marginality, 5. Cham: Springer. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-030-51342-9_8

Heffner K., Majorek-Gdula A. (2025). Ewolucja osadnictwa wiejskiego – w kierunku nowej struktury przestrzennej wsi. W: P. Goliński, W. Poczta, N. Genstwa-Namysł (red.). Polska wieś. Wizja odnowy i rozwoju. Monografia pokonferencyjna (s. 259–291). Poznań: Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu.

Heffner K., Rosner A. (2009). Disparities in socio-economic development of rural areas vis-a-vis transformation dynamics in the pre-accession period. W: A. Rosner (red.). Globalization and Rural Development: Chinese and Central European Perspectives (s. 11–24). Warsaw: Institute of Rural and Agricultural Development Polish Academy of Sciences, Beijing: Rural Development Institute Chinese Academy of Sciences.

Heffner K., Twardzik M. (2022). Rural areas in Poland – Changes since joining the European Union. European Countryside, 14(2), 420–438. DOI: https://doi.org/10.2478/euco-2022-0021

Heffner K., Twardzik M. (2011). Wpływ centrów handlowych na funkcjonowanie obszarów w peryferyjnej strefie metropolii. W: B. Bartosiewicz, T. Marszał (red.). Gospodarka małych miast z perspektywy 20 lat transformacji (s. 119–134). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Heijman W., Hagelaar G., Van Der Heide M. (2019). Rural resilience as a new development concept. W: L. Dries, W. Heijman, R. Jongeneel, K. Purnhagen, J. Wesseler (red.). EU Bioeconomy Economics and Policies. Volume II (s. 195–211). Cham: Palgrave Macmillan. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-030-28642-2_11

Ilnicki D. (2002). Przekształcenia wybranych elementów struktur demograficznych miejscowości charakterystycznych dla strefy podmiejskiej Wrocławia. Bulletin of Geography. Socio-economic Series, 1, 202–216.

Jabłoński W., Mazurkiewicz K. (2014). Konflikty przestrzenne na terenach wiejskich – ignorancja czy niewiedza? Studium przypadku. Infrastruktura i Ekologia Terenów Wiejskich, 4(2), 1167–1177.

Jadach-Sepioło A., Zathey M. (2021). Alternative between revitalisation of city centres and the rising costs of extensive land use from a Polish perspective. Land, 10(5), 488. DOI: https://doi.org/10.3390/land10050488

Jakubowski A., Bronisz U. (2019). Rural demographic problem areas in Poland. Problems of World Agriculture, 19(2), 41–53. DOI: https://doi.org/10.22630/PRS.2019.19.2.22

Jussila H., Leimgruber W., Majoral R. (red.). (1998). Perceptions of Marginality: Theoretical Issues and Regional Perceptions of Marginality in Geographical Space. Avebury: Ashgate.

Kistowski M. (2009). Problemy zrównoważonego rozwoju terenów wiejskich – między rozkwitem, peryferyzacją a degradacją. W: J. Kamieniecka, F. Jackl (oprac.). Jak zapewnić rozwój zrównoważony terenów otwartych? (s. 6–17). Warszawa: Instytut na rzecz Ekorozwoju.

Klemens B., Gibas P. (2024). Cyfryzacja, digitalizacja i tokenizacja jako szansa dla lokalnych rynków pracy. W: K. Janc (red.). Cyfryzacja obszarów wiejskich (s. 43–58). Seria: Studia KPZK PAN, t. 27/219. Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.

Kołodziejczak A. (2017). Koncepcja zintegrowanego rozwoju rolnictwa i wsi a wiejskie obszary funkcjonalne. Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, 37, 41–49. DOI: https://doi.org/10.14746/rrpr.2017.37.04

Kołodziejczak A., Bul R., Kaczmarek U., Siniecka A., Szczepańska M., Wojtyra B. (2021). Obszary wiejskie w zintegrowanym planowaniu rozwoju. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe.

Komitet Prognoz PAN (1971). Prognozy rozwoju sieci osadniczej. Seria: Polska 2000. Komitet Badań i Prognoz „Polska 2000” Polskiej Akademii Nauk. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN.

Komorowski Ł., Mróz A., Stanny M. (2021). The spatial pattern of the absorption of cohesion policy funds in Polish rural areas. Land, 10(1), 26. DOI: https://doi.org/10.3390/land10010026

Komorowski Ł., Stanny M. (2020). Smart villages: Where can they happen? Land, 9(5), 151. DOI: https://doi.org/10.3390/land9050151

Korcelli P., Grochowski M., Kozubek E.B., Korcelli-Olejniczak E., Werner P. (2012). Development of Urban-Rural Regions: From European to Local Perspective. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Kowalewska G., Markowski L. (2024). Determinants of the tendency for migration of nursing students living in rural areas of Eastern Poland. Sustainability, 16(13), 5498. DOI: https://doi.org/10.3390/su16135498

Kozera A., Głowicka-Wołoszyn R. (2018). Identification of functional types of rural communes in Poland. W: J. Gołębiewski (red.). Economic Sciences for Agribusiness and Rural Economy: Proceedings of the 2018 International Scientific Conference, Warsaw, 7–8 June 2018, no 1 (s. 109–115). Warsaw: Warsaw University of Life Sciences Press. DOI: https://doi.org/10.22630/ESARE.2018.1.15

Kudłacz M., Karwińska A. (2021). The specificity of urban sprawl in Poland: The spatial, social, and economic perspectives. Zarządzanie Publiczne/Public Governance, 55(1), 50–67. DOI: https://doi.org/10.15678/ZP.2021.55.1.05

Kurek S., Gałka J., Wójtowicz M. (2014). Wpływ suburbanizacji na przemiany wybranych struktur demograficznych i powiązań funkcjonalno-przestrzennych w Krakowskim Obszarze Metropolitalnym. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.

Kurek S., Wójtowicz M., Gałka J. (2020). Regional variation of age composition in functional urban areas. W: Functional Urban Areas in Poland (s. 51–89). Cham: Springer. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-030-31527-6_4

Latocha A. (2013). Wyludnione wsie w Sudetach. I co dalej? Przegląd Geograficzny, 85(3), 373–396. DOI: https://doi.org/10.7163/PrzG.2013.3.3

Latocha A., Szymanowski M., Wieczorek M. (2018). Wyludnianie powiatu kłodzkiego – przestrzenne zróżnicowanie i uwarunkowania / Depopulation of the Kłodzko region – spatial differences and conditioning. Przegląd Geograficzny, 90(2), 241–266. DOI: https://doi.org/10.7163/PrzG.2018.2.3

Li T., Chen P., Kong X., Sánchez-Aguilera D. (2025). Multiple marginalizations: Understanding rural restructuring around metropolitan development zone – A case study from Pengdu Village, Shanghai. Journal of Rural Studies, 117, 103645. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2025.103645

Li Y., Westlund H., Liu Y. (2019). Why some rural areas decline while some others not: An overview of rural evolution in the world. Journal of Rural Studies, 68, 135–143. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2019.03.003

Lisowski A. (2005). Janusowe oblicze suburbanizacji. W: I. Jażdżewska (red.). Współczesne procesy urbanizacji i ich skutki. XVIII Konserwatorium Wiedzy o Mieście (s. 91–100). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Lizbetinova L., Nyvlt V. (2020). Attractiveness of Small Cities in Rural or Abandoned Regions. W: A. Kavoura, E. Kefallonitis, P. Theodoridis (red.). Strategic Innovative Marketing and Tourism (s. 349–356). Cham: Springer. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-030-36126-6_38

Majdzińska A. (2018). Obszary depopulacyjne w Polsce w latach 2002–2014. Studia Demograficzne, 1(173), 23–54. DOI: https://doi.org/10.33119/SD.2018.1.2

Majewska A. (2025). The role of settlement abandonment in the transformation of the landscape of former East Prussia after World War II. Landscape Research, 1–19. DOI: https://doi.org/10.1080/01426397.2025.2580340

Malisz B. (1971). Prognoza zmiany sieci osadniczej w Polsce. W: Komitet Badań i Prognoz „Polska 2000” Polskiej Akademii Nauk. Prognozy rozwoju sieci osadniczej. Seria: Polska 2000. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN.

MRR [Ministerstwo Rozwoju Regionalnego]. (2010). Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010–2020. Regiony, miasta, obszary wiejskie. M.P. 2011 nr 36 poz. 423.

Muntele I., Istrate M., Horea-Serban R.I., Banica A. (2021). Demographic resilience in the rural area of Romania: A statistical-territorial approach of the last hundred years. Sustainability, 13(19), 10902. DOI: https://doi.org/10.3390/su131910902

Niedźwiecka-Filipiak I., Borcz Z. (2010). Zmiany krajobrazu wiejskiego zagrożeniem dla zachowania tożsamości miejsca. Acta Scientiarum Polonorum. Administratio Locorum, 9(4), 85–97.

Nuissl H., Rink D., Steuer P. (2005). The consequences of urban sprawl in a context of decline: The case of Leipzig. UFZ-Diskussionspapiere, 7.

Nurzyńska I. (2016). Przyczyny i przejawy peryferyjności obszarów wiejskich w Polsce. Wieś i rolnictwo, 2(171), 123–139. DOI: https://doi.org/10.53098/wir022016/05

Pavel A., Moldovan B.A., Kourtit K., Nijkamp P. (2020). Urban or rural: Does it make a difference for economic resilience? A modelling study on economic and cultural geography in Romania. Sustainability, 12(9), 3776. DOI: https://doi.org/10.3390/su12093776

Pinto-Correia T., Primdahl J., Pedroli B. (2018). Conceptualising rural landscape change. W: T. Pinto-Correia, J. Primdahl, B. Pedroli. European Landscapes in Transition: Implications for Policy and Practice (s. 64–109). Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/9781107707566

Plieninger T., Bieling C. (2012). Connecting cultural landscapes to resilience. W: T. Plieninger, C. Bieling (red.). Resilience and the Cultural Landscape: Understanding and Managing Change in Human-Shaped Environments (s. 3–26). Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9781139107778.003

Plieninger T., Draux H., Fagerholm N., Bieling C., Bürgi M., Kizos T., Kuemmerle T., Primdahl J., Verburg P.H. (2016). The driving forces of landscape change in Europe: A systematic review of the evidence. Land Use Policy, 57, 204–214. DOI: https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2016.04.040

Rajman J. (1989). Studia nad urbanizacją południowej Polski. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej.

Rakowski W. (1975). Procesy urbanizacji wsi na przykładzie woj. warszawskiego. Seria: Studia – Polska Akademia Nauk, Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju, t. 50. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Rodríguez-Pose A. (2018). The revenge of the places that don’t matter (and what to do about it). Cambridge Journal of Regions, Economy and Society, 11(1), 189–209. DOI: https://doi.org/10.1093/cjres/rsx024

Rosner A. (2016). Współczesne procesy zmian zaludnienia obszarów wiejskich w Polsce. W: K. Heffner, B. Klemens (red.). Obszary wiejskie. Wiejska przestrzeń i ludność, aktywność społeczna i przedsiębiorczość (s. 232–249). Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.

Rosner A. (2012). Zmiany rozkładu przestrzennego zaludnienia obszarów wiejskich. Wiejskie obszary zmniejszające zaludnienie i koncentrujące ludność wiejską. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Rosner A. (2010). Przestrzenne zróżnicowanie poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich a dynamika przemian. W: M. Stanny, M. Drygas (red.). Przestrzenne, społeczno-ekonomiczne zróżnicowanie obszarów wiejskich w Polsce (s. 11–27). Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Rosner A., Stanny M. (2014). Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap I. Przestrzenne zróżnicowanie rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich w 2010 roku. Warszawa: Fundacja Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN. https://efrwp.pl/wp-content/uploads/2022/08/raport-mrow-2014-cz.1.pdf (dostęp: 29.11.2025).

Różycka-Czas R., Czesak B., Staszel A. (2021). Which Polish cities sprawl the most. Land, 10(12), 1291. DOI: https://doi.org/10.3390/land10121291

Salvati L., Zambon I., Chelli F.M., Serra P. (2018). Do spatial patterns of urbanization and land consumption reflect different socioeconomic contexts in Europe? Science of the Total Environment, (625), 722–730. DOI: https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2017.12.341

Schmidt S., Fina S., Siedentop S. (2014). Post-socialist sprawl: A cross-country comparison. European Planning Studies, 23(7), 1357–1380. DOI: https://doi.org/10.1080/09654313.2014.933178

Schouten M., Heide C., Heijman W., Opdam P. (2012). A resilience-based policy evaluation framework: Application to European rural development policies. Ecological Economics, 81, 165–175. DOI: https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2012.07.004

Seto K.C., Fragkias M., Güneralp B., Reilly M.K. (2011). A meta-analysis of global urban land expansion. PLoS One, 6, e23777. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0023777

Siemiński J. (2010). Kontinuum miejsko-wiejskie i niektóre jego problemy infrastrukturalne. Infrastruktura i Ekologia Terenów Wiejskich, 7(2), 215–228.

Sobczak-Rzewnicka M., Haupt P. (2023). Suburbanizacja, jej skutki i postrzeganie. PUA Przestrzeń Urbanistyka Architektura, 1, 126–137. DOI: https://doi.org/10.37705/PUA/1/2023/09

Sroka W., Mikołajczyk J., Wojewodzic T., Kwoczyńska B. (2018). Agricultural land vs. urbanization in chosen Polish metropolitan areas: A spatial analysis based on regression trees. Sustainability, 10(3), 837.

Stanny M. (2012). Dynamika zmian demograficznych ludności wiejskiej i jej zasobów pracy. Polityka Społeczna, 39(7), 1–9.

Stanny M., Komorowski Ł., Rosa A. (2025). Smart villages – an instrument for building rural resilience in the European context: The example of Poland. W: Y. Li (red.). Global Perspectives on Building Resilience for Sustainable Rural Development. Seria: Sustainable Development Goals. Singapore: Springer. DOI: https://doi.org/10.1007/978-981-96-6149-7_8

Stasiak A. (1992). Przewidywane zmiany w stanie i rozmieszczeniu ludności wiejskiej w Polsce do roku 2010. Biuletyn KPZK PAN, 158: Wybrane zagadnienia obszarów wiejskich, 7–22.

Straszewicz L. (1985). Strefa podmiejska. Pojęcia i definicje. W: L. Straszewicz (red.). Pojęcia i metody badań strefy podmiejskiej (s. 7–16). Seria: Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica, 5. Łódź: Uniwersytet Łódzki.

Sykała Ł. (2023). Ograniczenia i możliwości zarządzania procesami suburbanizacji rozwoju przestrzennego polskich miast w kontekście doświadczeń zagranicznych. W: M. Grochowski, (red.). Rządowa Rada Ludnościowa. Suburbanizacja. Człowiek – zmiana – przestrzeń. Materiały z III Kongresu Demograficznego, cz. 15 (s. 51–71). Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych.

Sykała Ł., Dawid M., Dawid W., Koj J., Kudłacz K., Mróz M., Stelmaszewska N. (2023). Procesy suburbanizacji w Polsce w świetle rozwoju budownictwa mieszkaniowego i niemieszkaniowego w strefach podmiejskich. Warszawa–Kraków: Instytut Rozwoju Miast i Regionów, Badania Obserwatorium Polityki Miejskiej. DOI: https://doi.org/10.51733/opm.2023.01

Szachowicz U., Niedźwiecka-Filipiak I. (2007). Problematyka przemian funkcjonalnych i przestrzennych gmin podmiejskich – wybrane zagadnienia na przykładzie gminy Dobrzeń Wielki. Woda, Środowisko, Obszary Wiejskie, 7(2b(21)), 185–194.

Szczepańska A. (2021). Transport accessibility in a suburban zone and its influence on the local real estate market: A case study of the Olsztyn Functional Urban Area (Poland). Land, 10(5), 465. DOI: https://doi.org/10.3390/land10050465

Szukalski P. (2019). Depopulacja – wybrane konsekwencje dla lokalnej polityki społecznej. Polityka Społeczna, 547(10), 10–15.

Szymańska D., Biegańska J. (2014). Charakterystyka obszarów wiejskich w Polsce w kontekście starzenia się ludności. Studia Obszarów Wiejskich, 35, 89–108.

Śleszyński P., Komornicki T. (2016). Klasyfikacja funkcjonalna gmin Polski na potrzeby monitoringu planowania przestrzennego. Przegląd Geograficzny, 88(4), 469–488. DOI: https://doi.org/10.7163/PrzG.2016.4.3

Śleszyński P., Nowak M.J., Legutko-Kobus P., Hołuj A., Lityński P., Jadach-Sepioło A., Blaszke M. (2021). Suburbanizacja w Polsce jako wyzwanie dla polityki rozwoju. Seria: Studia KPZK PAN, 203. Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN. DOI: https://doi.org/10.24425/140305

Ustaoglu E., Williams B. (2024). The inter-relationships of territorial quality of life with residential expansion and densification: A case study of regions in EU member countries. Urban Science, 8(1), 22. DOI: https://doi.org/10.3390/urbansci8010022

Ustaoglu E., Williams B. (2023). Institutional settings and effects on agricultural land conversion: A global and spatial analysis of European regions. Land, 12, 47. DOI: https://doi.org/10.3390/land12010047

Vaishar A., Šťastná M. (2019). Smart village and sustainability. Southern Moravia case study. European Countryside, 11(4), 651–660. DOI: https://doi.org/10.2478/euco-2019-0036

Van Rij E., Dekkers J., Koomen E. (2008). Analysing the success of open space preservation in the Netherlands: The midden-delfland case. Tijdschrift voor Economische en Sociale Geografie, 99(1), 115–124. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1467-9663.2008.00443.x

Vîlcea C., Popescu L., Clincea A. (2024). Does shrinking population in small towns equal economic and social decline? A Romanian perspective. Urban Science, 8(2), 60. DOI: https://doi.org/10.3390/urbansci8020060

Wdowicka M., Mierzejewska L. (2012). Chaos w zagospodarowaniu przestrzennym stref podmiejskich jako efekt braku zintegrowanego systemu planowania (na przykładzie strefy podmiejskiej Poznania). Problemy Rozwoju Miast, (1), 40–52.

Wesołowska M. (2023). Depopulation villages in Poland: Current status and possible transition scenarios. Rural and Regional Development, 1(2), 1–14. DOI: https://doi.org/10.35534/rrd.2023.10006

Wesołowska M. (2018). Wsie zanikające w Polsce. Stan, zmiany, modele rozwoju. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Wesołowska M. (2005). Rozwój budownictwa mieszkaniowego a przemiany przestrzenne wsi województwa lubelskiego. Seria: Studia Obszarów Wiejskich, 10. Warszawa: Polskie Towarzystwo Geograficzne, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Wesołowska M., Jakubowski A. (2018). Konsekwencje procesów ludnościowych na obszarach wiejskich województw Polski Wschodniej w ujęciu przestrzennym. Studia Regionalne i Lokalne, (3(73)), 118–146.

Wesołowska M., Kulawiak A. (2025). Profil społeczno-kulturowy kontrurbanity w soczewce studiów literaturowych i badań własnych. Czasopismo Geograficzne, 96(1), 51–72. DOI: https://doi.org/10.12657/czageo-96-03

Wieliczko B., Kurdyś-Kujawska A., Floriańczyk Z. (2021). EU rural policy’s capacity to facilitate a just sustainability transition of the rural areas. Energies, 14(16), 5050. DOI: https://doi.org/10.3390/en14165050

Wigier M. (2013). Direct payments – impact on income and effectiveness of agricultural holdings in Poland. Second Bulgarian-Polish Scientific and Practical Conference, Sofia–Krapets–Dobrudzha, 9–14 September, 2013. Agricultural University – Plovdiv. Scientific Works, 57, 9–18. https://nauchnitrudove.au-plovdiv.bg/wp-content/uploads/2019/07/01_01_2013.pdf (dostęp: 10.12.2025).

Wilczyński R., Wiland M., Niedźwiedzka-Filipiak I., Solisz I. (2014). Przestrzeń wiejska. W: J. Sepioł (red.). Przestrzeń życia Polaków (s. 37–66). Warszawa: Stowarzyszenie Architektów Polskich SARP.

Williams A.M., Shaw G. (2009). Future play: Tourism, recreation and land use. Land Use Policy, 26, 326–335. DOI: https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2009.10.003

Wiśniewski Ł., Perdał R., Rudnicki R. (2020). Proposed method for delimiting spatial structure on the example of agriculture types in Poland. Bulletin of Geography. Socioeconomic Series, 49(49), 7–18. DOI: https://doi.org/10.2478/bog-2020-0020

Wolski O., Sykała Ł. (2016). Zasoby lokalne, odnowa wsi i koncepcje rozwoju obszarów wiejskich. Próba teoretycznego ujęcia zależności. Studia Obszarów Wiejskich, 44, 21–38. DOI: https://doi.org/10.7163/SOW.44.2

Wójcik M. (2018). Koncepcja inteligentnego rozwoju (smart development) – wyzwanie dla planowania obszarów wiejskich. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica, 31(1), 5–15. DOI: https://doi.org/10.18778/1508-1117.31.01

Wójcik M. (2013). Przemiany społeczno-przestrzenne osiedli wiejskich. Studium przypadku Łódzkiego Obszaru Metropolitalnego. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. DOI: https://doi.org/10.18778/7969-047-3

Zasada I., Fertner C., Piorr A., Nielsen T.S. (2011). Peri-urbanisation and multifunctional adaptation of agriculture around Copenhagen, Denmark. Danish Journal of Geography, 11(1), 59–72. DOI: https://doi.org/10.1080/00167223.2011.10669522

Zasada I., Loibl W., Berges R., Steinnocher K., Köstl M., Piorr A., Werner A. (2013). Rural–urban regions: A spatial approach to define urban–rural relationships in Europe. W: K. Nilsson, S. Pauleit, S. Bell, C. Aalbers, T.A. Sick Nielsen (red.). Peri-urban Futures: Scenarios and Models for Land Use Change in Europe (s. 45–68). Berlin–Heidelberg: Springer-Verlag. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-642-30529-0_3

Zhu F., Ying B., Xiang C. (2025). Advancements in rural resilience research over the past two decades and its significance for sustainable development. Discover Sustainability, 6, 145. DOI: https://doi.org/10.1007/s43621-025-00901-x

Zielińska-Szczepkowska J. (2025). Wpływ pandemii COVID-19 na zachowania turystyczne. Badania pilotażowe na obszarach wiejskich (Wersja 1.0) [Dataset]. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski.