Dualizm strukturalny rolnictwa Ukrainy jako wyzwanie dla europejskiego modelu agrarnego. Perspektywa integracji z Unią Europejską

Vitaliy Krupin

doi:10.53098/wir.2026.2.211/02

Autor

Vitaliy Krupin Dr Vitaliy Krupin, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Zakład Modelowania Ekonomicznego, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa https://orcid.org/0000-0002-7388-6813

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2026.2.211/02

Słowa kluczowe:

dualizm strukturalny rolnictwa, podejście oparte na prawach człowieka, sprawiedliwość terytorialna, akcesja Ukrainy do UE, Wspólna Polityka Rolna, agroholdingi

Abstrakt

Cel pracy: Celem artykułu jest ocena, w jakim stopniu struktura ukraińskiego sektora rolnego odpowiada założeniom europejskiego modelu agrarnego, oraz określenie warunków integracji z rynkiem Unii Europejskiej (UE), które wynikają z tej oceny.
Metoda badawcza: Zastosowano analizę problemową łączącą przegląd literatury przedmiotu, analizę instytucjonalną, wtórną analizę danych statystycznych Państwowej Służby Statystyki Ukrainy za lata 2020–2025 oraz wtórne wykorzystanie wyników badania ankietowego przeprowadzonego wśród 627 ukraińskich rolników.
Kluczowe wyniki: Ukraińskie rolnictwo cechuje głęboki dualizm strukturalny. Ponad 3,85 mln gospodarstw indywidualnych stanowi fundament krajowego bezpieczeństwa żywnościowego i żywotności obszarów wiejskich, natomiast wąska grupa korporacyjnych agroholdingów prowadzi wielkoobszarową, monokulturową i ukierunkowaną na eksport produkcję. Segment pośredni, czyli 19,9 tys. gospodarstw farmerskich, nie tworzy trzeciej, autonomicznej logiki, lecz rozkłada się między oba bieguny: 89% z nich gospodaruje na areale do 500 ha i funkcjonuje w sposób zbliżony do gospodarstw indywidualnych. Zidentyfikowano pięć ryzyk, jakie logika agroholdingowa niesie dla europejskiego modelu agrarnego.
Główne wnioski: Rzeczywistym wyzwaniem integracyjnym nie jest konkurencja ze strony ukraińskiego rolnictwa jako takiego, lecz zderzenie logiki agroholdingowej z wielofunkcyjnym i zrównoważonym modelem agrarnym, który UE zbudowała poprzez Wspólną Politykę Rolną (WPR). Konflikt ten ma charakter przede wszystkim normatywny, a nie wyłącznie ekonomiczny. Bezpieczna integracja wymaga spełnienia trzech powiązanych warunków: pełnej harmonizacji standardów, reformy WPR wyposażonej w mechanizmy antykoncentracyjne oraz wzmocnienia ukraińskiego indywidualnego (w tym farmerskiego) sektora rolnego.

Przedstawione w artykule wyniki badania zostały uzyskane w ramach realizacji projektu „Substantiation and measures for implementation of a human rights-based integrated approach to rural development, food security and land policy in post-war rebuilding of Ukraine” („rUAr: Rebuild Rural Ukraine”) dofinansowanym w ramach programu „Long-term program of support of the Ukrainian research teams at the Polish Academy of Sciences carried out in collaboration with the U.S. National Academy of Sciences with the financial support of external partners”. Artykuł odzwierciedla wyłącznie opinie autora, natomiast Polska Akademia Nauk, Narodowa Akademia Nauk Stanów Zjednoczonych oraz pozostali partnerzy wspierający program nie ponoszą odpowiedzialności za ewentualne wykorzystanie zawartych w nim informacji.

Bibliografia

Bachev, H. (2008). Governance of Bulgarian farming. MPRA Paper No. 7818. University Library of Munich, Germany. https://mpra.ub.uni-muenchen.de/7818

Borodina, O. (2022). W kierunku konceptualizacji sprawiedliwości społecznej w przestrzeni wiejskiej Ukrainy. Wieś i Rolnictwo, 4(197), 35–47.

Borodina, O., Krupin, V. (2018). Is it possible to utilise the agricultural potential of Ukraine under the current agrarian system? EuroChoices, 17(1), 46–51.

Borodina, O., Prokopa, I., Kyryziuk, S., Yarovyi, V. (2020). Rural areas development fund as a financial instrument for spatial justice in land use and sustainable rural development. Accounting and Finance, 3(89), 122–130.

Borshchevskyi, V., Tsybulska, J., Chemerys, V. (2024). Governance priorities for the post-war development and European integration of rural local communities in Ukraine. Studies in Agricultural Economics, 126(2), 75–83.

Czubak, W., Kalinowski, S., Krupin, V. (2025). Podzielone plony. Analiza potencjalnych następstw członkostwa Ukrainy w UE dla polskiego rolnictwa i przetwórstwa rolno-spożywczego. Fundacja im. Stefana Batorego.

Czubak, W., Kalinowski, S., Pepliński, B. (2024). Ziarno niezgody. Analiza protestów rolniczych. Instytut Finansów Publicznych. https://www.ifp.org.pl/wp-content/uploads/2024/03/IFP_raport_Ziarno_niezgody-analiza_protestow_rolicznych.pdf

FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations). (1999). Cultivating Our Futures: Issues Paper: The Multifunctional Character of Agriculture and Land. Paper prepared for FAO/Netherlands Conference, 12–17 September 1999, Maastricht, The Netherlands. https://www.fao.org/4/x2777e/X2777E00.htm

Fragnelli, V., Kiryluk-Dryjska, E. (2019). Rationing methods for allocating the European Union’s Rural Development Funds in Poland. Economia Politica, 36(1), 295–322.

Graubner, M., Ostapchuk, I., Gagalyuk, T. (2020). Agroholdings and land rental markets: A spatial competition perspective. European Review of Agricultural Economics, 48(1), 158–206.

Hohol, T., Tsybulska, J. (2022). Reforma samorządu lokalnego i terytorialnej organizacji władzy Ukrainy poprzez decentralizację. Wieś i Rolnictwo, 2(195), 11–37.

Hubbard, C., Luca, L., Luca, M., Alexandri, C. (2014). Romanian Agriculture since EU Accession: Has membership made a difference? Paper prepared for presentation for the 142nd EAAE Seminar “Growing Success? Agriculture and rural development in an enlarged EU”. May 29–30, 2014, Corvinus University of Budapest, Budapest, Hungary. European Association of Agricultural Economists.

Hutorov, A., Lupenko, Y., Ksenofontov, M., Bakun, Y., Vlasenko, T., Sirenko, O. (2022). Strategical development of agri-food corporations in the competitive economic space of Ukraine. Independent Journal of Management & Production, 13(1), 37–55.

Ibatullin, S., Dorosh, Y., Sakal, O., Krupin, V., Tsybulska, J. (2026). Land concentration, market regulation, and rural development: Rethinking agricultural land governance in Ukraine. Land Use Policy, 168, 108065.

IRWiR PAN (Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk). (2026). Projekt “rUAr: Rebuild Rural Ukraine”: Substantiation and measures for implementation of a human rights-based integrated approach to rural development, food security and land policy in post-war rebuilding of Ukraine. https://www.irwirpan.waw.pl/931/nauka/ruar

Jewtuchowicz, A. (2016). Terytorium i terytorializacja w europejskiej polityce rozwoju regionalnego. Studia Prawno-Ekonomiczne, 98, 221–235. https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-ecb1a4d1-e5af-4343-8dd5-1b00d9557d65/c/05_Jewtuchowicz.pdf

Kay, S., Peuch, J., Franco, J. (2015). Extent of Farmland Grabbing in the EU. Study for the European Parliament’s Committee on Agriculture and Rural Development (PE 540.369). European Parliament. https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2015/540369/IPOL_STU(2015)540369_EN.pdf

Kiryluk-Dryjska, E. (2023). Koordynacja działań zbiorowych i metody sprawiedliwego podziału w sektorze publicznym. Wieś i Rolnictwo, 1(198), 85–99.

Komitet Rady Najwyższej Ukrainy [Komitet Verkhovnoi Rady Ukrainy]. (2025). Fermerske hospodarstvo yak forma pidpryiemnytskoi diialnosti hromadian zberezheno v ukrainskomu zakonodavstvi [Gospodarstwo farmerskie jako forma działalności przedsiębiorczej obywateli została zachowana w ustawodawstwie Ukrainy]. Komitet ds. Polityki Agrarnej i Ziemnej Rady Najwyższej Ukrainy. https://www.rada.gov.ua/news/news_kom/258067.html

Kowalski, R. (2023). O (nie)sprawiedliwych nierównościach ekonomicznych. Wieś i Rolnictwo, 1(198), 73–84.

Krupin, V., Zawalińska, K. (2022). A comparative analysis of agricultural business between Ukraine and Poland: Current state and historical preconditions. W: T. Hirai (red.). Human Development, the SDGs and Social Business in Ukraine. Annual Report (2021–2022) (s. 4–10). SDGs Corporation, University of Cambridge.

Latifundist. (2026). Rankingi agroholdingów ukraińskich (coroczne: 2012–2026). https://latifundist.com/rating/top100

Mamonova, N., Borodina, O., Kuns, B. (2023). Ukrainian agriculture in wartime: Resilience, reforms, and markets. Transnational Institute. https://www.tni.org/en/article/ukrainianagriculture-in-wartime

Martyn, A., Shevchenko, O., Tykhenko, R., Openko, I., Zhuk, O., Krasnolutsky, O. (2020). Indirect corporate agricultural land use in Ukraine: Distribution, causes, consequences. International Journal of Business and Globalisation, 25(3), 378–395.

Matuszak, S. (2020). The moratorium on the sale of agricultural land is lifted in Ukraine. OSW Analyses, 1.04.2020. https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2020-04-01/moratorium-sale-agricultural-land-lifted-ukraine

Moldavan, L., Pimenova, O. (2021). „Holdingization” of the agricultural sector of Ukraine: Consequences and ways of their prevention. Management Theory and Studies for Rural Business and Infrastructure Development, 43(2), 217–224.

Mousseau, F., Devillers, E. (2023). War and theft: The takeover of Ukraine’s agricultural land. The Oakland Institute. https://www.oaklandinstitute.org/sites/default/files/filesarchive/takeover-ukraine-agricultural-land.pdf

Mróz, A. (2023). Sprawiedliwość w wymiarze terytorialnym – przegląd najnowszych ujęć. Wieś i Rolnictwo, 1(198), 101–115.

Nedohonov, D., Mykhailova, K., Proskurnia, M., Romanova, O., Bielkina, M. (2026). Kontsentratsiia silskohospodarskykh zemel ta dostup fermeriv do nei: analiz na rivni hromad [Koncentracja gruntów rolnych i dostęp do nich rolników. Analiza na poziomie hromad]. NGO „Ekodia”. https://ecoaction.org.ua/wp-content/uploads/2026/04/kontsentr-sg-zemel-dostup-rezultaty2026s.pdf

North, D.C. (1991). Institutions. Journal of Economic Perspectives, 5(1), 97–112.

OECD (Organisation for Economic Cooperation and Development). (2001). Multifunctionality: Towards an Analytical Framework. OECD Publishing.

OECD (Organisation for Economic Cooperation and Development). (2025). IFC and SECO’s Implementation of Crop Receipts in Ukraine to Improve Access to Finance for Agri-SMEs. Seria: Blended Finance Case Studies. OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/publications/blended-finance-case-studies_2fb90b9a-en/ifc-and-seco-s-implementation-of-crop-receipts-in-ukraine-to-improve-access-to-finance-for-agri-smesdocx_42605aa0-en.html

OSW (Ośrodek Studiów Wschodnich). (2023). Sąsiedzkie waśnie. Problem ukraińskiego zboża na rynkach Europy Środkowej. Komentarze OSW, nr 549. Ośrodek Studiów Wschodnich. https://www.osw.waw.pl/sites/default/files/komentarz_549.pdf

Państwowa Służba Statystyki Ukrainy [Derzhavna sluzhba statystyky Ukrainy]. (2024). Silske hospodarstvo Ukrainy 2023 [Rolnictwo Ukrainy 2023]. Ukrstat. https://ukrstat.gov.ua

Państwowa Służba Statystyki Ukrainy [Derzhavna sluzhba statystyky Ukrainy]. (2026). Kilkist’ pidpryjemstv [Liczba przedsiębiorstw]. Ukrstat. https://stat.gov.ua/en/explorer

Rada Najwyższa Ukrainy [Verkhovna Rada Ukrainy]. (2001). Zakon Ukrainy „Pro zakhyst ekonomichnoi konkurentsii” [Ustawa Ukrainy „O ochronie konkurencji gospodarczej”], nr 2210-III, 11.01.2001. https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2210-14

Rada Najwyższa Ukrainy [Verkhovna Rada Ukrainy]. (2020). Zakon Ukrainy „Pro vnesennia zmin do deiakykh zakonodavchykh aktiv Ukrainy shchodo umov obihu zemel silskohospodarskoho pryznachennia” [Ustawa Ukrainy „O zmianie niektórych aktów ustawodawczych Ukrainy w sprawie warunków obrotu gruntami rolnymi”], nr 552-IX, 31.03.2020. https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/552-20

Rada Najwyższa Ukrainy [Verkhovna Rada Ukrainy]. (2021). Proekt Zakonu Ukrainy „Pro osoblyvosti rehuliuvannia pidpryiemnytskoi diialnosti okremykh vydiv yurydychnykh osib ta yikh obiednan u perekhidnyi period” [Projekt ustawy Ukrainy „O szczególnych zasadach regulowania działalności gospodarczej niektórych rodzajów osób prawnych i ich zrzeszeń w okresie przejściowym”], nr 6013, 10.09.2021. https://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=72707

Régnier, E., Aubert, P.-M. (2025). Ukraine’s accession to the EU: Implications for the European agricultural sector. EuroChoices, 24(2), 4–10.

Rodríguez-Pose, A. (2018). The revenge of the places that don’t matter (and what to do about it). Cambridge Journal of Regions, Economy and Society, 11(1), 189–209.

Rosner, A. (2022). Kilka uwag o pojęciu „sprawiedliwość”. Wieś i Rolnictwo, 4(197), 11–21.

Sandel, M.J. (2020). Tyrania merytokracji. Co się stało z dobrem wspólnym? (B. Sałbut, tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Sejm RP. (2024). Pełny zapis przebiegu posiedzenia podkomisji stałej do spraw monitoringu Wspólnej Polityki Rolnej Unii Europejskiej i akcesji nowych państw do Unii Europejskiej ze szczególnym uwzględnieniem Ukrainy (nr 7), 7 listopada 2024 r. Komisja Rolnictwa i Rozwoju Wsi, X kadencja. Kancelaria Sejmu, Biuro Komisji Sejmowych. https://www.sejm.gov.pl/sejm10.nsf/biuletyn.xsp?skrnr=RRW01S-7

Sen, A. (2009). The Idea of Justice. The Belknap Press.

Shubravska, O., Prokopenko, K., Krupin, V., Wojciechowska, A. (2024). Challenges and opportunities for the development of Ukrainian agriculture in the context of EU enlargement. Studies in Agricultural Economics, 126(2), 57–65.

Slobiodianyk, I. (2023). Fermerstvu v Ukraini kinets? [Koniec gospodarstw farmerskich w Ukrainie?]. Ekonomichna Pravda, 13.03.2023. https://epravda.com.ua/columns/2023/03/13/697907

Solís-Baltodano, M.-J., Giménez-Gómez, J.-M., Peris, J.-E. (2022). Distributing the European structural and investment funds from a conflicting claims approach. Review of Regional Research, 42, 23–47.

UCAB (Ukrainian Agribusiness Club), UAC (Ukrainian Agri Council). (2026). Ukraine’s Agricultural Community Presented a Joint Position on the Conditions for the Agricultural Sector’s European Integration. 4.03.2026. https://ucab.ua/en/ucab-euoffice-en/ukraines-agricultural-community-presented-a-joint-position-on-the-conditions-for-the-agricultural-sectors-european-integration

WEI (Warsaw Enterprise Institute), IER (Institute for Economic Research and Policy Consulting). (2024). Ukraińska droga do Unii Europejskiej. Polskie doświadczenia. Sektor rolny. https://wei.org.pl/wp-content/uploads/2024/11/Ukrainska-droga-do-UE.-Polskie-doswiadczenia.-Sektor-rolny.pdf

Wilkin, J. (2016). Instytucjonalne i kulturowe podstawy gospodarowania. Humanistyczna perspektywa ekonomii. Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Wilkin, J. (2023). Sprawiedliwość – najważniejsza cnota społecznych instytucji. Wieś i Rolnictwo, 1(198), 23–38.

Zieliński, M. (2025). Interwencja Rolnictwo ekologiczne w ramach Wspólnej Polityki Rolnej jako instytucja wspierająca polskie rolnictwo. Wieś i Rolnictwo, 3(208), 43–68.

Zinchuk, T., Kutsmus, N., Kovalchuk, O., Dankevych, V., Usiuk, T. (2017). Institutional transformation of Ukraine’s agricultural sector. Review of Economic Perspectives, 17(1), 57–80.