Dlaczego powstały państwowe gospodarstwa rolne? Aksjologiczne i instytucjonalne podstawy systemu socjalistycznego

Jerzy Wilkin

doi:10.53098/wir.2026.3.212/01

Autor

Jerzy Wilkin Prof. dr hab. Jerzy Wilkin (1947–2023) był pracownikiem Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN (2002–2023) oraz członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk (2013–2023).

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2026.3.212/01

Słowa kluczowe:

państwowe gospodarstwa rolne, aksjologia socjalizmu, kolektywizacja rolnictwa, utopia socjalistyczna, instytucje, gospodarka centralnie planowana, uspołecznienie

Abstrakt

Cel pracy: Wyjaśnienie aksjologicznych i instytucjonalnych podstaw powstania oraz funkcjonowania państwowych gospodarstw rolnych (PGR-ów) w Polsce, w kontekście szerszego procesu budowy socjalizmu marksistowsko-leninowskiego w krajach bloku wschodniego.

Metoda badawcza: Krytyczna analiza źródeł historycznych, tekstów klasyków marksizmu oraz literatury przedmiotu z zakresu socjologii, ekonomii i historii gospodarczej, uzupełniona o wcześniejsze badania własne autora nad gospodarką chłopską w systemie socjalistycznym.

Kluczowe wyniki: Kolektywizacja rolnictwa i tworzenie PGR-ów nie wynikały z ewolucyjnie ukształtowanych prawidłowości rozwoju rolnictwa, lecz z decyzji politycznych motywowanych ideologicznie, opartych na utopijnej wizji społeczeństwa pozbawionej naukowych podstaw racjonalnego gospodarowania. Hasło uspołecznienia w praktyce oznaczało ograniczenie podmiotowości jednostek i kolektywów na rzecz centralnego planowania i nomenklatury, a dążenie do realizacji socjalistycznej utopii prowadziło do przemocy i ogromnych strat ludzkich w skali międzynarodowej, choć w Polsce proces ten przybrał relatywnie łagodniejszą, „miękką” formę.

Główne wnioski: Klęska socjalistycznego rolnictwa, w tym PGR-ów, wynikała przede wszystkim z błędnych założeń aksjologicznych i prakseologicznych systemu, zwłaszcza z odrzucenia mechanizmu rynkowego na rzecz centralnego planowania, co ostatecznie przyczyniło się do upadku całego systemu socjalistycznego.

Niniejszy artykuł został pierwotnie pomyślany jako rozdział 1 przygotowywanej przez Profesora Jerzego Wilkina książki poświęconej PGR-om. W materiałach własnych Autora folder z plikami z tym tekstem miał nazwę „PGR – zmarnowany świat”. 12 kwietnia 2021 r. Profesor przygotował również prezentację Państwowe gospodarstwa rolne – geneza, rozwój i upadek. Doświadczenia eksperymentu instytucjonalnego. Stanowi ona szersze omówienie całego projektu. Jej nagranie jest dostępne w serwisie YouTube na kanale Wszechnicy FWW: https://www.youtube.com/watch?v=Ww7tPmyaMQE

Bibliografia

Bobrowski, C. (1967). U źródeł planowania socjalistycznego. Analiza doświadczeń radzieckich. Książka i Wiedza.

Cioran, E. (1997). Historia i utopia. Instytut Badań Literackich PAN.

Conquest, R. (1986). The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivization and Terror-Famine. Oxford University Press.

Gorlach, K. (1988). Ideologiczne dylematy polityki rolnej PRL. W: J. Wilkin (red.). Gospodarka chłopska w systemie gospodarki socjalistycznej. Podstawy i skuteczność mechanizmu adaptacji (s. 165–193). Wydział Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Gorlach, K. (1989). On repressive tolerance: State and peasant farm in Poland. Sociologia Ruralis, 29(1), 23–33.

Góralczyk, B. (2018). Wielki renesans. Chińska transformacja i jej konsekwencje. Wydawnictwo Akademickie Dialog.

Halamska, M. (1988). Ideologia a przemiany gospodarki chłopskiej w Polsce Ludowej. W: J. Wilkin (red.). Gospodarka chłopska w systemie gospodarki socjalistycznej. Podstawy i skuteczność mechanizmu adaptacji (s. 135–164). Wydział Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Kalecki, M. (1964). Głos w dyskusji o kierunkach perspektyw rozwoju rolnictwa. W: H. Chołaj (oprac.). O socjalistyczny rozwój wsi. Dyskusja. Tom 1. Książka i Wiedza.

Kaliński, J. (2021). Reformy i zmiany instytucjonalne w rolnictwie Polski Ludowej. W: M. Halamska, M. Stanny, J. Wilkin (red.). Ciągłość i zmiana. Sto lat rozwoju polskiej wsi. Tom 3 (s. 193–216). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Kochanowicz, J. (1992). Spór o teorię gospodarki chłopskiej. Gospodarstwo chłopskie w teorii ekonomii i w historii gospodarczej. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Leder, A. (2014). Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej. Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Mentzel, Z. (2020). Kołakowski. Czytanie świata. Biografia. Wydawnictwo Znak.

Strzelecki, J. (1989). Socjalizmu model liryczny. Założenia o rzeczywistości w mowie publicznej – Polska 1975–1979. Czytelnik.

Szacki, J. (2000). Spotkania z utopią. Wydawnictwo Sic!

Sztompka, P. (2005). Socjologia zmian społecznych (J. Konieczny, tłum.). Wydawnictwo Znak.

Wallerstein, I. (2008). Utopistyka. Alternatywy historyczne dla XXI wieku (I. Czyż, tłum.). Oficyna Wydawnicza Bractwa „Trojka”.

Wilkin, J. (1979). Stosunki produkcji w rolnictwie wybranych krajów socjalistycznych. Instytut Podstawowych Problemów Marksizmu-Leninizmu KC PZPR.

Wilkin, J. (1988). Chłopski składnik losów gospodarki socjalistycznej (ze szczególnym uwzględnieniem polskich doświadczeń). W: J. Wilkin (red.). Gospodarka chłopska w systemie gospodarki socjalistycznej. Podstawy i skuteczność mechanizmu adaptacji (s. 7–35). Wydział Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.