Dlaczego powstały państwowe gospodarstwa rolne? Aksjologiczne i instytucjonalne podstawy systemu socjalistycznego

Jerzy Wilkin

doi:10.53098/wir.2026.3.212/01

Authors

Jerzy Wilkin Prof. dr hab. Jerzy Wilkin (1947–2023) był pracownikiem Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN (2002–2023) oraz członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk (2013–2023).

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2026.3.212/01

Keywords:

state-owned farms (PGRs), axiology of socialism, collectivisation of agriculture, socialist utopia, institutions, centrally planned economy, socialisation

Abstract

Aim of the work: To explain the axiological and institutional foundations underlying the creation and functioning of state-owned farms (PGRs) in Poland, situated within the broader process of building Marxist-Leninist socialism in the Soviet-bloc countries.

Research method: A critical analysis of historical sources, classical Marxist texts, and secondary literature in sociology, economics and economic history, complemented by the author’s own earlier studies on the peasant economy under socialism.

Key results: The collectivisation of agriculture and the creation of state farms did not result from evolutionary patterns of agricultural development, but from ideologically motivated political decisions grounded in a utopian vision of society that lacked any scientific basis for rational economic management. The socialist slogan of ‘socialisation’ in practice meant curbing the agency of individuals and collectives in favour of central planning and the nomenklatura, and the pursuit of the socialist utopia led to violence and immense human losses internationally, although in Poland this process took a relatively milder, ‘soft’ form.

Main conclusions: The failure of socialist agriculture, including state-owned farms, stemmed primarily from flawed axiological and praxeological assumptions of the system, especially the rejection of market mechanisms in favour of central planning, which ultimately contributed to the collapse of the entire socialist system.

Niniejszy artykuł został pierwotnie pomyślany jako rozdział 1 przygotowywanej przez Profesora Jerzego Wilkina książki poświęconej PGR-om. W materiałach własnych Autora folder z plikami z tym tekstem miał nazwę „PGR – zmarnowany świat”. 12 kwietnia 2021 r. Profesor przygotował również prezentację Państwowe gospodarstwa rolne – geneza, rozwój i upadek. Doświadczenia eksperymentu instytucjonalnego. Stanowi ona szersze omówienie całego projektu. Jej nagranie jest dostępne w serwisie YouTube na kanale Wszechnicy FWW: https://www.youtube.com/watch?v=Ww7tPmyaMQE

References

Bobrowski, C. (1967). U źródeł planowania socjalistycznego. Analiza doświadczeń radzieckich. Książka i Wiedza.

Cioran, E. (1997). Historia i utopia. Instytut Badań Literackich PAN.

Conquest, R. (1986). The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivization and Terror-Famine. Oxford University Press.

Gorlach, K. (1988). Ideologiczne dylematy polityki rolnej PRL. W: J. Wilkin (red.). Gospodarka chłopska w systemie gospodarki socjalistycznej. Podstawy i skuteczność mechanizmu adaptacji (s. 165–193). Wydział Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Gorlach, K. (1989). On repressive tolerance: State and peasant farm in Poland. Sociologia Ruralis, 29(1), 23–33.

Góralczyk, B. (2018). Wielki renesans. Chińska transformacja i jej konsekwencje. Wydawnictwo Akademickie Dialog.

Halamska, M. (1988). Ideologia a przemiany gospodarki chłopskiej w Polsce Ludowej. W: J. Wilkin (red.). Gospodarka chłopska w systemie gospodarki socjalistycznej. Podstawy i skuteczność mechanizmu adaptacji (s. 135–164). Wydział Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Kalecki, M. (1964). Głos w dyskusji o kierunkach perspektyw rozwoju rolnictwa. W: H. Chołaj (oprac.). O socjalistyczny rozwój wsi. Dyskusja. Tom 1. Książka i Wiedza.

Kaliński, J. (2021). Reformy i zmiany instytucjonalne w rolnictwie Polski Ludowej. W: M. Halamska, M. Stanny, J. Wilkin (red.). Ciągłość i zmiana. Sto lat rozwoju polskiej wsi. Tom 3 (s. 193–216). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Kochanowicz, J. (1992). Spór o teorię gospodarki chłopskiej. Gospodarstwo chłopskie w teorii ekonomii i w historii gospodarczej. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Leder, A. (2014). Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej. Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Mentzel, Z. (2020). Kołakowski. Czytanie świata. Biografia. Wydawnictwo Znak.

Strzelecki, J. (1989). Socjalizmu model liryczny. Założenia o rzeczywistości w mowie publicznej – Polska 1975–1979. Czytelnik.

Szacki, J. (2000). Spotkania z utopią. Wydawnictwo Sic!

Sztompka, P. (2005). Socjologia zmian społecznych (J. Konieczny, tłum.). Wydawnictwo Znak.

Wallerstein, I. (2008). Utopistyka. Alternatywy historyczne dla XXI wieku (I. Czyż, tłum.). Oficyna Wydawnicza Bractwa „Trojka”.

Wilkin, J. (1979). Stosunki produkcji w rolnictwie wybranych krajów socjalistycznych. Instytut Podstawowych Problemów Marksizmu-Leninizmu KC PZPR.

Wilkin, J. (1988). Chłopski składnik losów gospodarki socjalistycznej (ze szczególnym uwzględnieniem polskich doświadczeń). W: J. Wilkin (red.). Gospodarka chłopska w systemie gospodarki socjalistycznej. Podstawy i skuteczność mechanizmu adaptacji (s. 7–35). Wydział Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.