Przemiany na obszarach wiejskich i w rolnictwie w Polsce po przystąpieniu do Unii Europejskiej – perspektywa doradców rolnych

Marta Czekaj; Łukasz Satoła

doi:10.53098/wir.2026.1.210/04

Autor

Marta Czekaj dr inż. Marta Czekaj, prof. URK, Uniwersytet Rolniczy w Krakowie, Katedra Zarządzania i Ekonomii Przedsiębiorstw, Al. Mickiewicza 21, 31-120 Kraków https://orcid.org/0000-0002-3150-838X
Łukasz Satoła dr inż. Łukasz Satoła, prof. URK, Uniwersytet Rolniczy w Krakowie, Katedra Zarządzania i Ekonomii Przedsiębiorstw, Al. Mickiewicza 21, 31-120 Kraków https://orcid.org/0000-0001-6714-4568

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2026.1.210/04

Słowa kluczowe:

integracja europejska, obszary wiejskie, przemiany strukturalne

Abstrakt

Cel pracy: Celem głównym opracowania była ocena kierunku przemian strukturalnych zachodzących w rolnictwie i na obszarach wiejskich. Dokonując jej, bazowano na opiniach pozyskanych od pracowników państwowych i prywatnych służb doradczych.
Metoda badawcza: Materiały źródłowe pozyskano w trakcie badań ankietowych obejmujących swoim zasięgiem osiem województw południowo-wschodniej Polski. Do analizy zakwalifikowano odpowiedzi od 148 respondentów. Do analizy wyników użyto metody statystyki opisowej, a rezultaty zaprezentowano w formie tabelarycznej.
Kluczowe wyniki: Bazując na informacjach pozyskanych z przeglądu literatury oraz wynikach prowadzonych badań, należy stwierdzić, że zachodzące przemiany prowadzą do stopniowej polaryzacji gospodarstw rolnych – co zostało zauważone przez respondentów. Wysoka jest dostępność wspólnotowych instrumentów finansowych wsparcia rolnictwa i obszarów wiejskich. Otwarcie rynków Unii Europejskiej (UE) na polskie produkty spożywcze pozwala na poprawę sytuacji dochodowej producentów rolnych. Wyraźnie dostrzegany był też finansowy wymiar akcesji do UE. Poza poprawą dochodowości (części) gospodarstw rolnych zauważono również wzrost jakości życia na obszarach wiejskich. Ankietowani zwrócili uwagę na dystans rozwojowy pomiędzy obszarami podlegającymi zjawisku suburbanizacji a pozostałą częścią wsi – szczególnie tych oddalonych od regionalnych i lokalnych centrów rozwoju. Zdaniem doradców pozytywne zmiany zachodzące w środowiskach wiejskich w ciągu 20 lat po akcesji przeważały nad negatywnymi.
Główne wnioski: Procesy integracyjne przyczyniły się do zmian strukturalnych w rolnictwie i na obszarach wiejskich. Otwarcie rynków UE na polskie produkty rolno-spożywcze w połączeniu z modernizacją przemysłu spożywczego zapewniło poprawę sytuacji dochodowej producentów rolnych. Mimo pozytywnej oceny wpływu funduszy europejskich na rozwój infrastruktury podkreślono, że bez aktywizacji potencjału endogenicznego trudno będzie zapewnić trwały i zrównoważony rozwój terytorialny. Jednocześnie wskazano na potrzebę bardziej efektywnego wykorzystania instrumentów polityki strukturalnej w celu długofalowego wzmacniania konkurencyjności obszarów wiejskich.

Bibliografia

Andrýsková, J., Foltýnek, T. (2006). Evaluation of the agricultural advisers’ knowledge and assessment of the entrance expectations coefficient. Agricultural Economics, 52(9), 401–411.

Bachtler, J., Begg, I. (2018). Beyond Brexit: Reshaping policies for regional development in Europe. Papers in Regional Science, 97(1), 151–171.

Baer-Nawrocka, A. (2016). The role of agriculture in the national economy of EU countries. Journal of Agribusiness and Rural Development, 42(4), 501–510.

Baer-Nawrocka, A., Poczta, W. (2020). Struktura polskiego rolnictwa. W: J. Wilkin, A. Hałasiewicz (red.). Polska wieś 2020. Raport o stanie wsi (s. 75–94). Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Baer-Nawrocka, A., Sadowski, A., Wigier, M. (2024). Spatial differentiation in the use of rural development programme funds for the environment in Poland for the Periods 2007–2013 and 2014–2020. Sustainability, 16(18), 7881.

Balezentis, T., Ribasauskiene, E., Morkunas, M., Volkov, A., Streimikiene, D., Toma, P. (2020). Young farmers’ support under the Common Agricultural Policy and sustainability of rural regions: Evidence from Lithuania. Land Use Policy, 94, 104542.

CDR (Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie). (b.d.). https://doradca.cdr.gov.pl/lista.php?dr=rol

Churski, P. (2014). Rola funduszy europejskich w realizacji zadań własnych samorządu lokalnego największych miast Polski – doświadczenia pierwszego 10-lecia członkostwa Polski w Unii Europejskiej. W: S. Ciok, K. Janc (red.). Współczesne wyzwania polityki regionalnej i gospodarki przestrzennej (s. 25–38). Instytut Geografii i Rozwoju Regionalnego Uniwersytetu Wrocławskiego.

Dudek, M., Drygas, M. (2023). „Zmiany zachodzące na obszarach wiejskich i w sektorze rolno-spożywczym na podstawie badań prowadzonych na zlecenie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi” – sprawozdanie z seminarium. Wieś i Rolnictwo, 2(199), 185–194.

European Court of Auditors. (2017). Greening: A more complex income support scheme, not yet environmentally effective. Special Report, (21). https://www.eca.europa.eu/lists/ecadocuments/sr17_21/sr_greening_en.pdf

Goschin, Z. (2014). Regional growth in Romania after its accession to EU: A shift-share analysis approach. Procedia Economics and Finance, 15, 169–175.

Hornowski, A., Parzonko, A. (2023). Rola i kierunki rozwoju drobnych gospodarstw rolniczych w Polsce. Wydawnictwo SGGW.

Ingram, J., Mills, J., Black, J.E., Chivers, C.-A., Aznar-Sánchez, J.A., Elsen, A., Frac, M., López-Felices, B., Mayer-Gruner, P., Skaalsveen, K., Stolte, J., Tits, M. (2022). Do agricultural advisory services in Europe have the capacity to support the transition to healthy soils? Land, 11(5), 599.

Jambor, A., Gorton, M. (2025). Twenty years of EU accession: Learning lessons from Central and Eastern European agriculture and rural areas. Agricultural and Food Economics, 13(1).

Kata, R., Wosiek, M. (2023). Skala i determinanty zmienności dochodów gospodarstw rolniczych w Polsce. Optimum. Economic Studies, 4(114), 42–59.

KE (Komisja Europejska). (b.d.). Rozwój obszarów wiejskich. https://agriculture.ec.europa.eu/common-agricultural-policy/rural-development_pl

Klamut, M. (2006). Poszukiwanie ścieżki trwałego wzrostu. W: B. Winiarski (red.). Polityka gospodarcza (s. 195–208). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Komorowski, Ł., Rosa, A., Kalinowski, S. (2023). Koncepcja smart villages – czy to kolejny etap odnowy wsi? Wieś i Rolnictwo, 3(200), 187–207.

Kozak, Z. (2001). Ekonomia zacofania i rozwoju. Szkoła Główna Handlowa.

Kraska, E., Kot, J. (2021). Dysproporcje regionalne w rozwoju społeczno-gospodarczym w Polsce w latach 2009–2017. Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, 65(4), 94–110.

Laskowski, Ł. (2021). Jak zostać doradcą i prowadzić firmę doradztwa rolniczego? https://www.cdr.gov.pl/images/Brwinow/Ekonomika_i_organizacja/ABC_przedsi%C4%99biorcy_rolnego/Jak_zostac_doradca_i_prowadzic_firme_DR.pdf

Laskowski, Ł. (2025). Jak zostać doradcą i prowadzić firmę doradztwa rolniczego? https://www.cdr.gov.pl/images/wydawnictwa/2025/Jak_zostac_doradca_2.pdf

Miklaszewska, A., Marks-Krzyszkowska, M., Starosta, P. (2024). Rozwój lokalny a polityka mieszkaniowa w gminach wiejskich. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Mrówczyńska-Kamińska, A., Szuba-Barańska, E., Poczta, W. (2021). Wyniki produkcyjne oraz efektywność agrobiznesu w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Ekonomista, 1, 87–117.

Mróz, A. (2024). Upodmiotowienie obszarów wiejskich w kontekście ewolucji polityki spójności Unii Europejskiej. Studia Regionalne i Lokalne, 26(95), 55–69.

MRiRW (Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi). (2021). Opis systemu wiedzy i innowacji AKIS. https://www.gov.pl/attachment/9e6cbf0d-9583-4bca-988e-31d680b10fb3

Musiał, K., Krawczyk, W. (red.). (2022). Problemy rozwoju rolnictwa obszarów górskich wobec wyzwań Europejskiego Zielonego Ładu. Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar. https://ksow.pl/files/Innowacje/Problemy_rozwoju-epdf.pdf

Ortyl, B., Kasprzyk, I. (2022). Land abandonment and restoration in the Polish Carpathians after accession to the European Union. Environmental Science & Policy, 132, 160–170.

Ortyl, B., Kasprzyk, I., Jadczyszyn, J. (2024). Trends and drivers of land abandonmentin Poland under Common Agricultural Policy. Land Use Policy, 147.

Parzonko, A.J. (2010). Znaczenie doradztwa rolniczego w przemianach społecznych na obszarach wiejskich. Roczniki Naukowe Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu, 12(2), 262–267.

Pawlak, K., Poczta, W. (2025). Twenty years of Poland’s EU membership: What is progress in the agri-food sector? Agriculture, 15(1), 49.

Poczta, W. (2023).Wpływ akcesji Polski do Unii Europejskiej na sytuację rolnictwa i rolników. W: S. Kluza (red.). Polska w Unii Europejskiej. Bilans korzyści (s. 91–128). Wydawnictwo Jedność.

Poczta, W., Hałasiewicz, A. (red.). (2024). Polska wieś 2024. Raport o stanie wsi. 20 lat w Unii Europejskiej. Wydawnictwo Naukowe Scholar.

PSR (Powszechny Spis Rolny). (2020). Raport z wyników. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rolnictwo-lesnictwo/psr-2020/powszechny-spis-rolny-2020-raport-z-wynikow,4,1.html

Rosner, A., Stanny, M. (2007). Zróżnicowanie poziomu rozwoju gospodarczego obszarów wiejskich w Polsce. W: A. Rosner (red.). Zróżnicowanie poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich a zróżnicowanie dynamiki przemian (s. 47–114). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Smędzik-Ambroży, K., Sapa, A. (2019). Efficiency and technical progress in agricultural productivity in the European Union. Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu = Research Papers of Wrocław University of Economics, 63(7), 114–126.

Sroka, W. (2018). Zmiany struktur agrarnych w województwie małopolskim – rozwój czy stagnacja? 1. wersja ekspertyzy przygotowanej w ramach projektu TEP – Towarzystwa Ekonomistów Polskich i EFRWP – Europejskiego Funduszu Rozwoju Wsi Polskiej na temat „Problemy polskiego rolnictwa i gospodarki żywnościowej”. https://tep.org.pl/wp-content/uploads/Zmiana-struktur-agrarnych_Sroka.pdf

Staniszewski, J. (2014). Doradztwo rolnicze, jako element instytucjonalnego otoczenia polskiej wsi. Roczniki Ekonomiczne Kujawsko-Pomorskiej Szkoły Wyższej w Bydgoszczy, (7), 266–276.

Stanny, M. (2012). Społeczno-ekonomiczne zróżnicowanie obszarów wiejskich. W: J. Wilkin, I. Nurzyńska (red.). Polska Wieś 2012. Raport o stanie polskiej wsi (s. 149–174). Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Stanny, M., Mróz, A. (2024). Obszary wiejskie jako przedmiot interwencji polityki spójności. W: P. Chmieliński, G. Gorzelak (red.). Polska wieś i polskie rolnictwo 20 lat w Unii Europejskiej (s. 73–89). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Szuba-Barańska, E., Poczta, W., Mrówczyńska-Kamińska, A. (2020). Rozwój agrobiznesu państw Europy Środkowo-Wschodniej po przystąpieniu do Unii Europejskiej. Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu.

Śleszyński, P. (2024). Zewnętrzne i wewnętrzne uwarunkowania rozwoju obszarów wiejskich w Polsce. Wnioski dla planowania regionalnego i lokalnego. Wieś i Rolnictwo, 2(203), 17–39.

Wawrzyniak, B.M. (2021). Doradztwo rolnicze w Polsce w latach 1918–2020. Zagadnienia Doradztwa Rolniczego, 2(104), 5–30.

Wieliczko, B. (2015). Państwo a rynek w rolnictwie – rolnictwo Polski i UE w pierwszych dekadach XXI wieku. W: A. Czyżewski, B. Klepacki (red.). Problemy rozwoju rolnictwa i gospodarki żywnościowej w pierwszej dekadzie członkostwa Polski w Unii Europejskiej (s. 154–165). Polskie Towarzystwo Ekonomiczne.

Wilkin, J. (2011). Wielofunkcyjność wsi i rolnictwa a rozwój zrównoważony. Wieś i Rolnictwo, 4(153), 27–39.

Wojewodzic, T., Paluch, Ł., Martynowicz, A. (2023). Zmiany w liczebności i strukturze gospodarstw rolnych w Polsce. Annals of the Polish Association of Agricultural and Agribusiness Economists, 25(1), 312–324.

Wojewódzka-Wiewiórska, A. (2019). Depopulation in rural areas in Poland – socio-economic local perspective. Economics: Research For Rural Development, 2, 126–132.

Zegar, J.S. (2018). Rolnictwo w rozwoju obszarów wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 2(179), 31–48.