Równi wobec choroby? Problemy ze sprawiedliwym dostępem do opieki zdrowotnej na wsi
DOI:
https://doi.org/10.53098/wir.2025.3.208/02Słowa kluczowe:
opieka zdrowotna, wieś, sprawiedliwość, polityka zdrowotnaAbstrakt
W artykule przedstawiono problemy z dostępem do opieki medycznej dotykające mieszkańców terenów wiejskich w Polsce. W przyszłości, gdy pomocy medycznej potrzebować będzie rosnąca liczba pacjentów (prognozy demograficzne wskazują na szybkie starzenie się populacji), problemy występujące dziś w położonych peryferyjnie wsiach mogą dotyczyć większej liczby pacjentów i placówek. W przypadku mieszkańców wsi brak równości w dostępie do opieki zdrowotnej jest zjawiskiem historycznie utrwalonym i występuje na wielu poziomach, również w odniesieniu do organizacji systemu opieki zdrowotnej (w przeszłości wykluczał większość mieszkańców wsi m.in. ze względu na przynależność do grupy zawodowej). Bez pilnych działań systemowych istnieje ryzyko, że już widoczne nierówności w sferze dostępu do opieki zdrowotnej będą rosły, a ich konsekwencje mogą być dramatyczne dla mieszkańców wsi.
Bibliografia
Arcury T.A., Gesler W.M., Preisser J.S., Sherman J., Spencer J., Perin J. (2005). The effects of geography and spatial behavior on health care utilization among the residents of a rural region. Health Services Research, 40(1), 135–155. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1475-6773.2005.00346.x
Bem A., Ucieklak-Jeż P. (2015). Nierówności w zdrowiu na terenach wiejskich. W: R. Andrzejak (red.). Zdrowie dla regionu (s. 59–66). Wałbrzych: Wydawnictwo Uczelniane Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Angelusa Silesiusa.
Bem A., Ucieklak-Jeż P. (2014). Health status of the rural population in Poland. Management Theory and Studies for Rural Business and Infrastructure Development, 36(2), 235–243. DOI: https://doi.org/10.15544/mts.2014.020
Bem A., Ucieklak-Jeż P., Prędkiewicz P. (2013). Effects of inequalities in access to health services in rural areas in Poland. Management Theory and Studies for Rural Business and Infrastructure Development, 35(4), 491–497.
Bennett K.J., Probst J.C., Vyavaharkar M., Glover S.H. (2012). Lower rehospitalization rates among rural medicare beneficiares with diabetes. The Journal of Rural Health, 28(3), 227–234. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1748-0361.2011.00399.x
Borski M. (2023). The model of palliative care in Poland from the perspective of people at the end of life and their carers: Preliminary issues. Białostockie Studia Prawnicze, 28(3), 33–52. DOI: https://doi.org/10.15290/bsp.2023.28.03.02
Casey M.M., Thiede Call K., Klingner J.M. (2001). Are rural residents less likely to obtain recommended preventive healthcare services? American Journal of Preventive Medicine, 21(3), 182–188. DOI: https://doi.org/10.1016/S0749-3797(01)00349-X
Ciechański A. (2021). 30 years of the transformation of non-urban public transport in Poland’s peripheral areas – what went wrong? Journal of Mountain Science, 18, 3025–3040. DOI: https://doi.org/10.1007/s11629-021-6762-y
Ciura G. (2010). Warunki życia ludności wiejskiej. Studia BAS, 4(24), 165–185.
Dziechciaż M., Guty E., Wojtowicz A., Schabowski J. (2012). Zapotrzebowanie na opiekę długoterminową wśród starszych mieszkańców wsi. Nowiny Lekarskie, 81(1), 26–30. Encyklopedia PWN (b.d.). Hasło: „Sprawiedliwość społeczna” (M. Karwat). https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/3978499/sprawiedliwosc-spoleczna.html (dostęp: 09.02.2024).
Fan L., Shah M., Veazie P.F., Friedman B. (2011). Factors associated with emergency department use among the rural elderly. Journal of Rural Health, 27(1), 39–49. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1748-0361.2010.00313.x
Fogt B. (2012). Poznański Ośrodek Reumatologiczny w kontekście zmian zachodzących w ochronie zdrowia w latach 1952–2005. Poznań: Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/305161/edition/249324/content (dostęp: 16.05.2023).
Frączkiewicz-Wronka A. (2004). Dostępność usług zdrowotnych – racjonalizacja czy wykluczenie. W: R. Holly (red.), Polityka zdrowotna, t. 1 (s. 65–76). Warszawa: Krajowy Instytut Ubezpieczeń.
Goins R.T., Williams K.A., Carter M.W., Spencer M., Solovieva T. (2005). Perceived barriers to health care access among rural older adults: A qualitative study. The Journal of Rural Health, 21(3), 206–213. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1748-0361.2005.tb00084.x
Guagliardo M.F. (2004). Spatial accessibility of primary care: Concepts, methods and challenges. International Journal of Health Geographics, 3(3). DOI: https://doi.org/10.1186/1476-072X-3-3
GUS [Główny Urząd Statystyczny]. (2022a). Obszary wiejskie w Polsce w 2020 r. Warszawa–Olsztyn: GUS. https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5507/2/5/1/obszary_wiejskie_w_polsce_w_2020_r_pl.pdf (dostęp: 16.05.2023).
GUS (2022b). Ambulatoryjna opieka zdrowotna w 2021 r. Informacje sygnalne. ambulatoryjna_opieka_zdrowotna_w_2021_r.docx (live.com) (dostęp: 16.05.2023).
GUS (2021a). NSP 2021 – wyniki ostateczne. https://stat.gov.pl/spisy-powszechne/nsp-2021/nsp-2021-wyniki-ostateczne/ (dostęp: 19.10.2024).
GUS (2021b). Rocznik Statystyczny Rolnictwa 2021. Warszawa: GUS. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/roczniki-statystyczne/roczniki-statystyczne/rocznik-statystyczny-rolnictwa-2021,6,15.html (dostęp: 29.12.2023).
Guzik R., Kołoś A. (2021). Dostępność obszarów wiejskich do miast powiatowych w Polsce transportem publicznym w 2019 r. Przegląd Geograficzny, 93(2), 181–206. DOI: https://doi.org/10.7163/PrzG.2021.2.3
Halamska M. (2018). Studia nad strukturą wiejskiej Polski. Tom 3: Świadomościowe korelaty struktury społecznej. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Halamska M. (2016). Zmiany struktury społecznej wiejskiej Polski. Studia Socjologiczne, 1(220), 37–66.
Halamska M., Michalska S., Śpiewak R. (2016). Studia nad strukturą społeczną wiejskiej Polski. Tom 1: Stare i nowe wymiary społecznego zróżnicowania. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Harding O. (1999). What is access? What are ‘whole systems’? British Medical Journal, 319.
Heybowicz M. (1953). Wiejskie ośrodki zdrowia. Zdrowie Publiczne, 1, 94.
Indulski J. (red.). (1984). Organizacja ochrony zdrowia. Warszawa: PZWL.
Jabłecka B. (2013). Bariery w świadczeniu usług medycznych cudzoziemcom w Polsce z perspektywy personelu medycznego. Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.
Jarczewska D., Jarczewski W. (2015). Dostępność geograficzna ośrodków podstawowej opieki zdrowotnej w Krakowskim Obszarze Metropolitalnym. Problemy Rozwoju Miast, (1), 7–13.
Jarosz M., Kosiński S. (1995). Geneza i zmiany strukturalne wiejskiej służby zdrowia w Polsce. W: I. Machaj, J. Styk (red.). Stare i nowe struktury społeczne w Polsce. Tom II: Wieś. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Jaroszewska E. (2013). Migracje a zdrowie. Uwarunkowania kondycji zdrowotnej migrantów oraz bariery w korzystaniu z opieki medycznej. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Aspra-JR.
Jastrzębowski Z. (1994). Spory o model lecznictwa. Opieka medyczna w koncepcjach polskiej polityki społecznej w XIX i XX wieku (do końca 1948 r.). Łódź: Akademia Medyczna.
Kalinowski S., Kiełbasa B. (2012). Poziom życia ludności wiejskiej w Polsce. Roczniki Naukowe Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu, 14(4), 50–54.
Krawczyk-Sołtys A. (2014). Dostępność do ambulatoryjnej opieki zdrowotnej na wsi w Polsce. Ujęcie przestrzenno-czasowe. Journal of Agribusiness and Rural Development, 32(2), 79–86.
Król K., Rajtar M. (2022). Practicing resilience while negotiating the pandemic: The experiences of people with rare diseases in Poland. W: I. Ali, R. Davis-Floyd (red.). Negotiating the Pandemic: Cultural, National, and Individual Constructions of COVID-19 (s. 125–138). London: Routledge. DOI: https://doi.org/10.4324/9781003187462-11
Krysiak L. (2021). Pod presją komunizmu. 100 lat samorządności lekarskiej w Polsce. Gazeta Lekarska. https://gazetalekarska.pl/pod-presja-komunizmu-100-lat-samorzadnosci-lekarskiej-w-polsce/ (dostęp: 23.01.2026).
Levesque J.-F., Harris M.F., Russell G. (2013). Patient-centred access to health care: Conceptualising access at the interface of health systems and populations. International Journal for Equity in Health, 12, 18–27. DOI: https://doi.org/10.1186/1475-9276-12-18
Łuków P., Muzur A., Zupanič Slavec Z., Steger F. (red.). (2021). Equal Access to Healthcare in Europe. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Łyszczarz B., Wyszkowska Z. (2010). Socjoekonomiczne determinanty stanu zdrowia – perspektywa regionalna. Nierówności Społeczne a Wzrost Gospodarczy, 16, 303–313.
Michalska S., Zwęglińska-Gałecka D., Halamska M. (2024). Dać to, czego naprawdę potrzeba. Raport z badań. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Grupa Cogito.
Mickiewicz A., Mickiewicz B., Wawrzyniak B. (2014). Charakterystyczne cechy rolniczych spółdzielni produkcyjnych funkcjonujących w latach 1949–2010. Zagadnienia Doradztwa Rolniczego, 77(3), 51–71.
MZ [Ministerstwo Zdrowia]. (2015). Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 22 września 2015 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu świadczeń pielęgnacyjnych i opiekuńczych w ramach opieki długoterminowej (Dz.U. poz. 1658 ze zm.).
NIK [Najwyższa Izba Kontroli]. (2020). Dostępność lecznictwa psychiatrycznego dla dzieci i młodzieży (w latach 2017–2019). https://www.nik.gov.pl/plik/id,22730,vp,25429.pdf (dostęp: 12.07.2023).
NIK (2018). Dostępność świadczeń ginekologiczno-położniczych finansowanych ze środków publicznych na terenach wiejskich. https://www.nik.gov.pl/kontrole/P/17/061/ (dostęp:12.07.2023).
Roksandić S., Šikoronja S. (2021). Legal protection of the elderly: Why do we need a UN convention on the rights of the elderly? W: P. Łuków, A. Muzur, Z. Zupanič Slavec, F. Steger (red.), Equal Access to Healthcare in Europe (s. 13–50). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Siedlecki R., Bem A., Ucieklak-Jeż P., Prędkiewicz P. (2017). Rural versus urban hospitals in Poland: Hospital’s financial health assessment. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 220, 444–451. DOI: https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2016.05.519
Sikorska A. (red.) (2001). Przemiany strukturalne we wsiach objętych badaniem IERiGŻ w latach 1996–2000. Warszawa: Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – PIB.
Sowa A. (2011). Społeczne uwarunkowania stanu zdrowia w Polsce. Zdrowie Publiczne i Zarządzanie. Zeszyty Naukowe Ochrony Zdrowia, 9(2), 28–37.
Stanny M., Komorowski Ł. (2022). Podstawowe czynniki przemian ludnościowych na wsi i ich zróżnicowanie przestrzenne. W: J. Wilkin, A. Hałasiewicz (red.). Polska wieś 2022. Raport o stanie wsi (s. 41–65). Warszawa: FDPA, Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Strzemieczna M., Pawlak M., Imiela J. (2020). Opieka medyczna nad cudzoziemcami w Wielkiej Brytanii. Polityka Społeczna, 553(4), 17–29. DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0014.1369
Sutowski M. (2022). Kto uważał, że lekarze to „czynnik kosztotwórczy”? I czy za komuny było lepiej? Krótka historia problemów ochrony zdrowia. Wywiad Michała Sutowskiego z Markiem Balickim. Krytyka Polityczna. https://krytykapolityczna.pl/kraj/michal-sutowski-marek-balicki-problemy-ochrony-zdrowia-to-nie-dziedzictwo-komuny/ (dostęp: 10.02.2026).
Szpak E. (2016). „Chory człowiek jest wtedy jak coś go boli”. Społeczno-kulturowa historia zdrowia i choroby na wsi polskiej po 1945 r. Warszawa: Instytut Historii PAN.
TK [Trybunał Konstytucyjny]. (2010). Wyrok z dnia 26 października 2010 r. (sygn. akt K 58/07). https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20102051363/T/D20101363TK.pdf (dostęp: 28.09.2023).
Ucieklak-Jeż P. (2016a). Health inequality determined by education and income in European countries. Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Pragmata tes Oikonomias, 10, 157–170. DOI: https://doi.org/10.16926/pto.2016.10.13
Ucieklak-Jeż P. (2016b). Education and income as health determinants in Central-Eastern Europe. Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Pragmata tes Oikonomias, 10, 171–184. DOI: https://doi.org/10.16926/pto.2016.10.14
Ucieklak-Jeż P., Bem A. (2017). Dostępność opieki zdrowotnej na obszarach wiejskich w Polsce. Problemy Drobnych Gospodarstw Rolnych – Problems of Small Agricultural Holdings, 4, 117–131. DOI: https://doi.org/10.15576/PDGR/2017.4.117
Ucieklak-Jeż, P. Bem, A. (2015). Wpływ niefinansowych zasobów systemu ochrony zdrowia na stan zdrowia kobiet i mężczyzn w Polsce. Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Pragmata tes Oikonomias, 9, 157–171. DOI: https://doi.org/10.16926/pto.2015.09.13
Uchwała (2022). Uchwała nr 135 Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2022 r. w sprawie przyjęcia polityki publicznej pod nazwą Strategia rozwoju usług społecznych, polityka publiczna do roku 2030 (z perspektywą do 2035 r.). M.P. 2022 poz. 767.
Ustawa (1997a). Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483).
Ustawa (1997b). Ustawa z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (Dz.U. 1997 nr 28 poz. 153).
Valet R.S., Perry T.T., Hartert T.V. (2009). Rural health disparities in asthma care and outcomes. The Journal of Allergy and Clinical Immunology, 123(6), 1220–1225. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jaci.2008.12.1131
Watts P.R., Dinger M.K., Baldwin K.A., Sisk R.J., Brockschmidt B.A., McCubbin J.E. (1999). Accessibility and perceived value of health services in five western Illinois rural communities. Journal of Community Health, 24(2), 147–157. DOI: https://doi.org/10.1023/A:1018758408626
Wilkin J., Hałasiewicz A. (red.). (2020). Polska wieś 2020. Raport o stanie wsi. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Wilson K., Rosenberg M.W. (2004). Accessibility and the Canadian health care system: Squaring perceptions and realities. Health Policy, 67(2), 137–148. DOI: https://doi.org/10.1016/S0168-8510(03)00101-5
Wolański M., Paprocki W., Mazur B., Soczówka A., Jakubowski B. (2016). Publiczny transport zbiorowy poza miejskimi obszarami funkcjonalnymi. Diagnoza, analiza zróżnicowania, oddziaływanie społeczne, rekomendacje. Warszawa: Oficyna Wydawnicza – Szkoła Główna Handlowa.
Wrzochalska A. (2005). Wybrane cechy społeczno-ekonomiczne ludności wiejskiej a rozwój wsi i rolnictwa. Warszawa: Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – PIB.
Pobrania
Liczba pobrań artykułu
Strony
Opublikowane
27.02.2026Jak cytować
Numer
Dział
