Powstanie i działalność Państwowych Nieruchomości Ziemskich w latach 1946–1949

Małgorzata Małgorzata

doi:10.53098/wir.2026.3.212/02

Autor

Małgorzata Małgorzata Dr hab. Małgorzata Machałek, prof. USz, Uniwersytet Szczeciński, Instytut Historyczny, ul. Krakowska 71-79, 71-017 Szczecin https://orcid.org/0000-0002-9581-2786

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2026.3.212/02

Słowa kluczowe:

Państwowe Nieruchomości Ziemskie, ziemie zachodnie i północne, Polska Ludowa, polityka rolna, państwowe gospodarstwa rolne

Abstrakt

Cel pracy: Celem artykułu jest przybliżenie początku kształtowania się sektora państwowego w polskim rolnictwie w pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej oraz uwarunkowań politycznych, społecznych i gospodarczych, w których działały Państwowe Nieruchomości Ziemskie (PNZ).

Metoda badawcza: Wykorzystano literaturę przedmiotu oraz kwerendę archiwalną w Archiwum Akt Nowych i Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, a do zbadania zgromadzonego materiału wykorzystano metodę historyczną.

Kluczowe wyniki: Lata działalności PNZ przypadły na okres powojennej odbudowy rolnictwa i zagospodarowania tzw. Ziem Odzyskanych. Obszar ich aktywności obejmował cały kraj, ale najwięcej majątków znajdowało się w ich użytkowaniu na ziemiach poniemieckich. Początkowo zadania PNZ obejmowały przygotowanie do parcelacji wielkich poniemieckich majątków ziemskich, co miało ważne znaczenie dla przebiegu akcji osiedleńczej, oraz prowadzenie gospodarstw specjalistycznych nasiennych i hodowlanych. Po pierwszym okresie działalności władze zdecydowały jednak o zmianie priorytetów PNZ. Miały odtąd zająć się produkcją wielkotowarową, a przede wszystkim zagospodarować ok. 1,2 mln ha użytków rolnych.

Główne wnioski: Mimo wielu trudności PNZ odnotowały też szereg osiągnięć w zagospodarowywaniu majątków zniszczonych w wyniku wojny i powojennych dewastacji. W 1949 r. PNZ zostały zlikwidowane z powodów politycznych – komunistom zależało bowiem na usunięciu z przedsiębiorstwa przedwojennej kadry specjalistów, w większości ziemian. Na bazie PNZ oraz gospodarstw specjalistycznych zostały utworzone państwowe gospodarstwa rolne.

Artykuł oparto na wcześniejszych publikacjach autorki: (Machałek, 2012; 2021).

Bibliografia

Dekret. (1946). Dekret z 6 IX 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U. 1946 nr 49 poz. 79).

Duda, H. (2006). Państwowe Nieruchomości Ziemskie w Opolu (1946–1949). Zarys monograficzny. Stowarzyszenie Instytut Śląski [etc.].

Durka, J. (2020). Życiorys ziemianina Witolda Maringe w świetle akt procesowych przeciwko pracownikom Państwowych Nieruchomości Ziemskich (1949–1951). Polonia Maior Orientalis, 7, 201–214.

Dzun, W. (1991). Państwowe gospodarstwa rolne w rolnictwie polskim w latach 1944–1990. Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Gross, R. (2018). Inwigilacja i proces kierownictwa Zarządu Okręgowego Państwowych Nieruchomości Ziemskich w Olsztynie. Dzieje Najnowsze, 50(2), 215–246.

Gross, R. (2019). Przemiany gospodarcze na Warmii i Mazurach w latach 1945–1956. Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.

Kaliński, J. (2008). Historia gospodarcza XIX i XX w. Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne.

Kłoczowski, E. (1996). Moja praca w Państwowych Nieruchomościach Ziemskich w Poznaniu (1946–1949). Z. Kaczmarek (oprac.). Wydawnictwo Akademii Rolniczej w Poznaniu.

Kozłowski, K. (2007). Od Państwowych Nieruchomości Ziemskich do likwidacji Państwowych Gospodarstw Rolnych na Pomorzu Zachodnim. W: J.R. Szaflik (red.). Dzieje partii i stronnictw chłopskich w Europie, t. 2: W podzielonej Europie (s. 351–364). Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, Oficyna Wydawnicza Aspra-JR, Kongres Historyków Wsi i Ruchu Ludowego.

Leskiewiczowa, J. (red.). (1996). Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny (cz. 3). Wydawnictwo DiG.

Łach, S. (1993). Przekształcenia ustrojowo-gospodarcze w rolnictwie ziem zachodnich i północnych w latach 1945–1949 (studium historyczne). Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Słupsku.

Machałek, M. (2012). Przemiany wsi zachodniopomorskiej w latach 1945–1956. Wydawnictwo Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Machałek, M. (2021). No chance of success: State Agrarian Real Estate 1946–1949. A contribution to the research on the history of the state agricultural sector in Poland. Studia Historiae Oeconomicae, 39(1), 250–265.

Makowski, A. (2006). Ziemie Zachodnie i Północne w polityce gospodarczej Polski w latach 1945–1960. W: A. Sakson (red.). Ziemie Odzyskane/Ziemie Zachodnie i Północne 1945–2005. 60 lat w granicach państwa polskiego (s. 59–78). Instytut Zachodni.

Minc, H. (1998). Bieżące zadania Partii w zakresie polityki gospodarczej i społecznej na wsi. W: A. Kochański (oprac.). Sprawozdania stenograficzne z posiedzenia Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej 31 sierpnia – 3 września 1948 r. (s. 146–154). Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych.

Osiński, T. (2012). „Klika obszarnicza”. Ziemianie w polityce personalnej Państwowych Nieruchomości Ziemskich (1946–1949). Pamięć i Sprawiedliwość, 20(2), 229–260.

Ptaszyński, R. (2008). Sędziowie Wojskowego Sądu Rejonowego w Szczecinie i ich wyroki. Studia i materiały. Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie.

Rogala, W. (1972). Działalność Państwowych Nieruchomości Ziemskich (1946–1949). Rocznik Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, 5, 22–36.

Romanow, Z. (2017). Proces Zarządu Okręgu Państwowych Nieruchomości Ziemskich w Koszalinie w 1948 roku. Zapiski Historyczne, 82(1), 85–106.

Slaski, L. (1992). Lata wykreślone z życia. Proces polityczny i więzienia PRL. Oficyna Literacka.