Powstanie i działalność Państwowych Nieruchomości Ziemskich w latach 1946–1949

Małgorzata Małgorzata

doi:10.53098/wir.2026.3.212/02

Authors

Małgorzata Małgorzata Dr hab. Małgorzata Machałek, prof. USz, Uniwersytet Szczeciński, Instytut Historyczny, ul. Krakowska 71-79, 71-017 Szczecin https://orcid.org/0000-0002-9581-2786

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2026.3.212/02

Keywords:

State Agrarian Real Estate (PNZ), western and northern territories, People’s Poland, agricultural policy, state-owned farms (PGRs)

Abstract

Aim of the work: The purpose of the article was to shed light on the early formation of the state sector in Polish agriculture during the first years after the end of the Second World War, and on the political, social and economic conditions in which State Agrarian Real Estate (Państwowe Nieruchomości Ziemskie – PNZ) operated.

Research method: The study draws on the relevant literature as well as archival research conducted at the Central Archives of Modern Records (Archiwum Akt Nowych) and the Archive of the Institute of National Remembrance (Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej), with the historical method used to examine the material collected.

Key results: The years of PNZ’s operation coincided with the post-war reconstruction of agriculture and the development of the so-called Recovered Territories. Their area of operation covered the whole country, but the majority of the estates under their management were located on former German lands. The initial tasks of the PNZ included preparing large former German landed estates for parcellation, which was of major importance for the course of the settlement campaign, as well as running specialised seed-breeding and livestock-breeding farms. After the first period of operation, however, the authorities decided to change the priorities of the PNZ’s activities. From then on, the organisation was to focus on large-scale commodity production and, above all, to develop approximately 1.2 million hectares of agricultural land.

Main conclusions: Despite numerous difficulties, the PNZ also achieved a number of successes in developing estates that had been destroyed as a result of the war and post-war devastation. In 1949, the PNZ was dissolved for political reasons – the communist authorities were keen to remove the pre-war specialist staff, most of whom were landowners, from the enterprise. State-owned farms (PGRs) were subsequently established on the basis of the PNZ and the specialised farms.

Artykuł oparto na wcześniejszych publikacjach autorki: (Machałek, 2012; 2021).

References

Dekret. (1946). Dekret z 6 IX 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U. 1946 nr 49 poz. 79).

Duda, H. (2006). Państwowe Nieruchomości Ziemskie w Opolu (1946–1949). Zarys monograficzny. Stowarzyszenie Instytut Śląski [etc.].

Durka, J. (2020). Życiorys ziemianina Witolda Maringe w świetle akt procesowych przeciwko pracownikom Państwowych Nieruchomości Ziemskich (1949–1951). Polonia Maior Orientalis, 7, 201–214.

Dzun, W. (1991). Państwowe gospodarstwa rolne w rolnictwie polskim w latach 1944–1990. Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Gross, R. (2018). Inwigilacja i proces kierownictwa Zarządu Okręgowego Państwowych Nieruchomości Ziemskich w Olsztynie. Dzieje Najnowsze, 50(2), 215–246.

Gross, R. (2019). Przemiany gospodarcze na Warmii i Mazurach w latach 1945–1956. Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.

Kaliński, J. (2008). Historia gospodarcza XIX i XX w. Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne.

Kłoczowski, E. (1996). Moja praca w Państwowych Nieruchomościach Ziemskich w Poznaniu (1946–1949). Z. Kaczmarek (oprac.). Wydawnictwo Akademii Rolniczej w Poznaniu.

Kozłowski, K. (2007). Od Państwowych Nieruchomości Ziemskich do likwidacji Państwowych Gospodarstw Rolnych na Pomorzu Zachodnim. W: J.R. Szaflik (red.). Dzieje partii i stronnictw chłopskich w Europie, t. 2: W podzielonej Europie (s. 351–364). Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, Oficyna Wydawnicza Aspra-JR, Kongres Historyków Wsi i Ruchu Ludowego.

Leskiewiczowa, J. (red.). (1996). Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny (cz. 3). Wydawnictwo DiG.

Łach, S. (1993). Przekształcenia ustrojowo-gospodarcze w rolnictwie ziem zachodnich i północnych w latach 1945–1949 (studium historyczne). Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Słupsku.

Machałek, M. (2012). Przemiany wsi zachodniopomorskiej w latach 1945–1956. Wydawnictwo Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Machałek, M. (2021). No chance of success: State Agrarian Real Estate 1946–1949. A contribution to the research on the history of the state agricultural sector in Poland. Studia Historiae Oeconomicae, 39(1), 250–265.

Makowski, A. (2006). Ziemie Zachodnie i Północne w polityce gospodarczej Polski w latach 1945–1960. W: A. Sakson (red.). Ziemie Odzyskane/Ziemie Zachodnie i Północne 1945–2005. 60 lat w granicach państwa polskiego (s. 59–78). Instytut Zachodni.

Minc, H. (1998). Bieżące zadania Partii w zakresie polityki gospodarczej i społecznej na wsi. W: A. Kochański (oprac.). Sprawozdania stenograficzne z posiedzenia Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej 31 sierpnia – 3 września 1948 r. (s. 146–154). Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych.

Osiński, T. (2012). „Klika obszarnicza”. Ziemianie w polityce personalnej Państwowych Nieruchomości Ziemskich (1946–1949). Pamięć i Sprawiedliwość, 20(2), 229–260.

Ptaszyński, R. (2008). Sędziowie Wojskowego Sądu Rejonowego w Szczecinie i ich wyroki. Studia i materiały. Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie.

Rogala, W. (1972). Działalność Państwowych Nieruchomości Ziemskich (1946–1949). Rocznik Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, 5, 22–36.

Romanow, Z. (2017). Proces Zarządu Okręgu Państwowych Nieruchomości Ziemskich w Koszalinie w 1948 roku. Zapiski Historyczne, 82(1), 85–106.

Slaski, L. (1992). Lata wykreślone z życia. Proces polityczny i więzienia PRL. Oficyna Literacka.