Polska socjologia wsi, czyli o służebnej, usłużnej i służalczej roli nauki

Autor

  • Izabella Bukraba-Rylska Autorka jest pracownikiem naukowym Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2009.2.143/01

Słowa kluczowe:

służebność, usłużność, służalczość, paradygmat antyruralistyczny, antychłopska ideologia, autonomia socjologii

Abstrakt

Artykuł prezentuje możliwość spojrzenia na dzieje polskiej socjologii wsi przez pryzmat ról społecznych, jakie pełniła ta dyscyplina w różnych okresach. W latach międzywojennych realizowana była funkcja „służebna”, sformułowana przez Władysława Grabskiego jako postulat poznawania wsi po to, by dostosowywać się do jej potrzeb. W okresie PRL-u mieliśmy najpierw do czynienia z funkcją „służalczą”, kiedy socjologowie prowadzili badania inwigilujące mieszkańców wsi oraz pisali raporty-donosy, odtajniając dane respondentów w czasie najgorszych represji stalinowskich. W latach późniejszych dominowała funkcja „usłużna”, gdy posługiwano się nauką dla uzasadnienia ideologicznych decyzji partii (gloryfikacja pgr-ów, analizy chłopo-robotników itp.). Stałą cechą polskiej socjologii wsi przez te wszystkie lata pozostaje zbyt sztywne trzymanie się modelu wsi, który nie uwzględnia istnienia wielu elementów ani dokonujących się przemian, a także brak pogłębionej refleksji teoretycznej. Owocuje to niewypracowaniem własnego paradygmatu, lecz trzymaniem się założeń antyruralistycznie zorientowanej socjologii ogólnej, a to sprzyja deprecjonowaniu wsi i rolnictwa.

Bibliografia

Adamski W., 1974: Chłopi i przyszłość wsi. Postawy, dążenia, aspiracje. KiW, Warszawa.

Bauman Z., 1964: W sprawie urbanizacji wsi. „Kultura i Społeczeństwo” 3.

Bertrand A.L., 1975: Definicje i strategie rozwoju wsi. „Roczniki Socjologii Wsi” XIII.

Bertrand A.L., Wierzbicki Z.T., 1970: Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych. Stan i tendencje rozwojowe. Ossolineum, Wrocław.

Bodenstedt A., 1998: Rolnictwo Europy – wspólne dziedzictwo czy kość niezgody? W: Rolnictwo i wieś europejska. Red. Z.T. Wierzbicki. UMK, Toruń.

Bojarska S., 1916: Nasz dorobek kulturalny. Przewodnik dla osób pracujących społecznie lub przystępujących do pracy społecznej na wsi lub w mieście. Kronika Rodzinna, Warszawa.

Bourdieu P., 2001: Zaproszenie do socjologii refleksyjne. Oficyna Naukowa, Warszawa.

Bronikowski W., 1934: Drogi postępu chłopa polskiego. PINGW, Puławy.

Brus W., Pohorille M., 1953: Socjalistyczna przebudowa wsi. KC PZPR, Warszawa.

Buchowski M., 2006: The Specter of Orientalizm in Europe: From Exotic Other to Stigmatized Brother. „Anthropological Quaterly” 3. DOI: https://doi.org/10.1353/anq.2006.0032

Bukraba-Rylska I., 2007: Kwestia rolna, wiejska, chłopska. Stare/nowe dylematy. „Wieś i Rolnictwo” 4.

Bukraba-Rylska I., 2008: Socjologia wsi polskiej. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Duczkowska-Małysz K., 1998a: Rolnictwo – wieś – państwo: wokół interwencji państwa w sferę wsi i rolnictwa. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Duczkowska-Małysz K., 1998b: Wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich. W: Encyklopedia agrobiznesu. Red. A. Woś. Fundacja „Innowacja”, Warszawa.

Duda-Dziewierz K., 1938: Wieś małopolska a emigracja amerykańska. Studium wsi Babice, powiatu rzeszowskiego. Polski Instytut Socjologiczny, Poznań.

Engels F., 1949: Kwestia chłopska we Francji i Niemczech. W: F. Engels, K. Marks: Dzieła wybrane. T. II. KiW, Warszawa.

Fedyszak-Radziejowska B., 2006: Kapitał ludzki i społeczny polskiej wsi. W: Polska wieś 2006.

Raport o stanie wsi. Red. J. Wilkin. FDPA, Warszawa.

Foryś G., 2008: Dynamika sporu. Protesty rolników w IIII Rzeczpospolitej. Scholar, Warszawa.

Frenkel I., 2005: Struktura demograficzno-zawodowa ludności wiejskiej w świetle wyników NSP 2002. W: Uwarunkowania i kierunki przemian społeczno-gospodarczych na obszarach wiejskich. Red. A. Rosner. IRWiR PAN, Warszawa.

Funkcje instytucji i organizacji w procesie modernizacji w PRL, 1991. Red. M. Halamska. IRWiR PAN, Warszawa.

Gałaj D., 1964: Kierunki i rezultaty aktywności społeczno-kulturalnej chłopów. W: O socjalistyczny rozwój wsi – dyskusja. Red. H. Chołaj. KiW, Warszawa.

Gałęski B., 1956: Z badań nad przemianami społeczno-ekonomicznej struktury wsi w Polsce Ludowej. „Myśl Filozoficzna” 5 i 6.

Gałęski B., 1970: Socjologia wsi w Polsce. W: Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych. Stan i tendencje rozwojowe. Red. A.L. Bertrand, Z.T. Wierzbicki. Ossolineum, Wrocław.

Gałęski B. 1971: Innowacje a społeczność wiejska. KiW, Warszawa.

Gorlach K., 1989: On repressive tolerancje: state and peasant farm in Poland. „Socjologia Ruralis” 29, 1. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1467-9523.1989.tb00353.x

Gorlach K., 1990: Socjologia polska wobec kwestii chłopskiej. Universitas, Kraków.

Gorlach K., 1995: Chłopi, rolnicy, przedsiębiorcy: „kłopotliwa klasa” w Polsce postkomunistycznej. UJ, Kraków.

Gorlach K., 2001: Świat na progu domu. Rodzinne gospodarstwa rolne w Polsce w obliczu globalizacji. UJ, Kraków.

Grabski W., 1936: Wieś jako siła społeczna. MR, Warszawa.

Grabski W., 2004: System socjologii wsi. W: idem. Prace socjologiczne. SGGW, Warszawa.

Habermas J., 1999: Teoria działania komunikacyjnego. T. I–II. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Halamska M., 2005: „Segment agrarny” w zmieniającej się strukturze polskiego społeczeństwa. „Wieś i Rolnictwo” 3 – Suplement.

Halamska M., 2006: Czy rolnicy hamują rozwój Polski? „Studia Regionalne i Lokalne” 3.

Halamska M., Lamarche H., Maurel M., 2003: Rolnictwo rodzinne w transformacji postkomunistycznej. IRWiR PAN, Warszawa.

Herbst J., 2008: Inny trzeci sektor. Organizacje pozarządowe na terenach wiejskich. W: Wiejskie organizacje pozarządowe. Red. M. Halamska. IRWiR PAN, Warszawa.

Kaleta A., 1992: Podstawowe założenia odnowy obszarów wiejskich Europy. W: Odnowa wsi. Między mitem a nadzieją. Red. M. Wieruszewska. IRWiR PAN, Warszawa.

Kaleta A., 1993: Socjologia wsi jako nauka. W: Studia z socjologii wsi. Red. W. Wincławski. UMK, Toruń.

Kamiński R., 2008: Aktywność społeczności wiejskich. IRWiR PAN, Warszawa.

Kłoskowska A., 1996: Kultury narodowe u korzeni. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Kochanowicz J., 1988: Losy gospodarki chłopskiej w niekapitalistycznej próbie modernizacji. W: Gospodarka chłopska w systemie gospodarki socjalistycznej. Red. J. Wilkin. UW, Warszawa.

Korab K., 2004: Władysław Grabski jako socjolog wsi. SGGW, Warszawa.

Krzyminiewska G., 2000: Mentalność ekonomiczna mieszkańców wsi. AE, Poznań.

Krzywicki L., 1967: Kwestia rolna. W: idem. Dzieła. T. VIII. PWN, Warszawa.

Kuczyński W., 1981: Po wielkim skoku. PWE, Warszawa.

Kuvlesky W.P., Coop J.H., 1983/1984: Rozwój wiejskiej części Ameryki. „Roczniki Socjologii Wsi” XX.

Kyong-Dong K., 1976: O teorii zintegrowanego rozwoju wsi: perspektywa humanistyczna. „Roczniki Socjologii Wsi” XIV.

Mączak A., 2003: Nierówna przyjaźń. Układy klientalne w perspektywie historycznej. Monografie FNP, Wrocław.

Misiura D., Gałęski B., 1954: Wyzysk biedoty wiejskiej przez kułaków. KC PZPR, Warszawa.

Mleczko F., 1998: Przedmiot socjologii wsi i rolnictwa. W: Socjologia wsi. Wybór tekstów i literatury socjologicznej. Red. R. Zych. WSP, Rzeszów.

Mokrzycki E., 2001: Bilans niesentymentalny. IFiS PAN, Warszawa.

Nadolski M., 1993: Komuniści wobec chłopów w Polsce (1941–1956). Mity i rzeczywistość. INP UW, Warszawa.

Nowa socjologia wsi w Niemczech, 2006. Red. A. Kaleta, G. Vonderach. UMK, Toruń.

Odnowa wsi. Między mitem a nadzieją, 1992. Red. M. Wieruszewska. IRWiR PAN, Warszawa.

Olszewska A., 1969: Wieś uprzemysłowiona. Studium społeczności lokalnej w powiecie opolskim. Ossolineum, Wrocław.

Państwo w polskiej gospodarce lat dziewięćdziesiątych XX wieku, 2001. Red. J. Beksiak. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Pawełczyńska A., 1966: Dynamika przemian kulturowych na wsi. PWN, Warszawa.

Pawlikowski W., 1975: Agronomia społeczna. Rozwój agronomii społecznej w Polsce w latach 1918–1939. PWN, Warszawa.

Peshkov I., 2004: Etatyzm i przemoc w teoriach zacofania gospodarczego. WSB, Poznań.

Poleszczuk J., 1990: Społeczno-kulturowa geneza współczesnej socjologii empirycznej. W: Teoria i praktyka socjologii empirycznej. Red. A. Giza-Poleszczuk, E. Mokrzycki. IFiS PAN, Warszawa.

Socjologia wsi w Austrii, 1994. Red. A. Kaleta. UMK, Toruń.

Socjologia wsi we Francji, 1994. Red. P. Rambaud. Z.T. Wierzbicki. UMK, Toruń.

Socjologia wsi w Irlandii, 2002. Red. W Knieć. UMK, Toruń.

Socjologia wsi w Republice Federalnej Niemiec, 1992. Red. A. Kaleta. UMK, Toruń.

Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych, 1998. Red. K. Gorlach. UMK, Toruń.

Socjologia wsi w Szwajcarii, 1998. Red. A. Kaleta, Ch. Giordano, Y. Preiswerk. UMK, Toruń.

Społeczeństwo w transformacji. Ekspertyzy i studia, 1993. Red. A. Rychard, M. Federowicz. IFiS PAN, Warszawa.

Staniewicz W., 1923: Matujzy Bołondziszki. Wieś powiatu lidzkiego. Studium społeczne i gospodarcze. TW „Pogoń”, Wilno.

Staniszkis J., 2001: Postkomunizm. słowo/obraz/terytoria, Gdańsk.

Strzelecki J., 1989: Socjalizmu model liryczny. Czytelnik, Warszawa.

Szafraniec K., 2005: Autorytaryzm polskiej wsi. W: Uwarunkowania i kierunki przemian społeczno-gospodarczych na obszarach wiejskich. Red. A. Rosner. IRWiR PAN, Warszawa.

Sztompka P., 2000: Trauma wielkiej zmiany. IFiS PAN, Warszawa.

Śpiewak R., 2008: Czy organizacje pozarządowe są wsi potrzebne? W: Wiejskie organizacje pozarządowe. Red. M. Halamska. IRWiR PAN, Warszawa.

Thompson E., 2007: Narodowość i polityka. „Europa. Tygodnik Idei” 22.

Topolski J., 1966: Problemy metodologiczne monograficznych badań wsi. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 3.

Tracy M., 1997: Polityka rolno-żywnościowa w gospodarce rynkowej. WNE UW, Warszawa.

Turowski J., Burnus A., 1970: Drogi modernizacji wsi. PWN, Warszawa.

Węgleński J., 1992: Urbanizacja bez modernizacji? IS UW, Warszawa.

Wiejscy działacze społeczni. życiorysy włościan, 1937. Instytut Socjologii Wsi, Warszawa.

Wiejscy działacze społeczni. życiorysy inteligentów, 1938. Instytut Socjologii Wsi, Warszawa.

Wiejskie organizacje pozarządowe, 2008. Red. M. Halamska. IRWiR PAN, Warszawa.

Wierzbicki Z.T., 1971: Stan współczesnej monografistyki społeczności lokalnych i możliwości badań przemian społecznych. W: Zmiany społeczne i postęp techniczny. Red. B. Gałęski. Ossolineum, Warszawa.

Wierzbicki Z.T. 1973: Aktywizacja i rozwój społeczności lokalnych. Ossolineum, Wrocław.

Wincławski W., 1985: Socjologia wsi w Polsce Ludowej na tle jej dziejów. „Zagadnienia Ekonomiki Rolnej” 2.

Ziółkowski J., 1962: Zagadnienie urbanizacji w socjologii i urbanistyce. „Kultura i Społeczeństwo” 1.

Zybertowicz A., 1995: Przemoc i poznanie. Studium z nie-klasycznej socjologii wiedzy. UMK, Toruń.

Pobrania

Liczba pobrań artykułu

106

Strony

9-31

Jak cytować

Bukraba-Rylska, I. (2009) „Polska socjologia wsi, czyli o służebnej, usłużnej i służalczej roli nauki”, Wieś i Rolnictwo. Warszawa, PL, (2 (143), s. 9–31. doi: 10.53098/wir.2009.2.143/01.

Inne teksty tego samego autora

1 2 > >>