Zróżnicowanie przestrzenne mechanizmu przemian demograficznych na obszarach wiejskich w Polsce. Ujęcie według typologii J.W. Webba i Monitoringu rozwoju obszarów wiejskich

Monika Stanny; Łukasz Komorowski

doi:10.53098/wir.2025.4.209/06

Autor

Monika Stanny Dr hab. Monika Stanny, prof. IRWiR PAN, Zakład Ekonomii Wsi, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa https://orcid.org/0000-0003-4954-1679
Łukasz Komorowski dr Łukasz Komorowski, IRWiR PAN, Zakład Ekonomii Wsi, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa https://orcid.org/0000-0001-9287-719X

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2025.4.209/06

Słowa kluczowe:

przemiany demograficzne, przyrost rzeczywisty, przyrost naturalny, saldo migracji, typologia Webba, depopulacja

Abstrakt

Artykuł dotyczy zmiany dominującego mechanizmu przemian demograficznych na obszarach wiejskich w Polsce, rozumianego jako relacja między przyrostem naturalnym a saldem migracji. Analizą objęto wszystkie gminy wiejskie i miejsko-wiejskie, porównując dwa okresy trzyletnie: 2003–2005 oraz 2022–2024. Kierunki zmian ludnościowych określono za pomocą typologii J.W. Webba, a następnie zestawiono je z ujęciem strukturalnym Monitoringu rozwoju obszarów wiejskich (MROW). Wyniki wskazują, że zasadnicza zmiana mechanizmu przemian demograficznych była przede wszystkim następstwem upowszechnienia ubytku naturalnego, a nie pogorszenia bilansu migracyjnego. W ciągu dwóch dekad udział gmin z dodatnim przyrostem naturalnym zmniejszył się z ok. 50% do 10%, podczas gdy udział gmin z dodatnim saldem migracji pozostał niemal niezmieniony. Zestawienie z typologią MROW wykazało, że na obszarach o dominacji funkcji rolniczej ubytek naturalny jest najczęściej wzmacniany odpływem migracyjnym, natomiast w gminach zurbanizowanych dodatnie saldo migracji nadal ogranicza jego skutki lub umożliwia wzrost liczby ludności. Wyniki potwierdzają, że podobny bilans zmian ludności może być rezultatem odmiennych mechanizmów demograficznych, zależnych od struktury społeczno-gospodarczej obszarów wiejskich.

Bibliografia

Curtale R., Stut M., Alessandrini A., Deuster C., Batista e Silva F., Natale F., Dijkstra L. (2025). Outlook and Demographic Perspectives for EU’s Rural Regions: A Modelling-Based Exercise. Seria: JRC Working Papers on Territorial Modelling and Analysis, 01/2025, JRC140514. Ispra: European Commission, Joint Research Centre.

EC [European Commission]. (2023a). The impact of demographic change – in a changing environment. Commission Staff Working Document, SWD(2023) 21 final. Brussels: European Commission.

EC (2023b). Demographic change in Europe: A toolbox for action. Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions, COM(2023) 577 final. Luxembourg: Publications Office of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52023DC0577 (dostęp: 12.11.2025).

Frenkel I. (1997). Ludność, zatrudnienie i bezrobocie na wsi w latach 1988–1995. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Frenkel I. (1994). Zmiany demograficzne ludności wiejskiej w Polsce. Elementy prognozy (część I). Wieś i Rolnictwo, 3/4(84/85), 105–125.

Frenkel I., Rosner A., Stanny M. (2019). Kształtowanie się populacji ludności wiejskiej. W: M. Halamska, M. Stanny, J. Wilkin (red.). Ciągłość i zmiana. Sto lat rozwoju polskiej wsi. Tom 1 (s. 77–118). Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Goujon A., Jacobs-Crisioni C., Natale F., Lavalle C. (red.). (2021). The Demographic Landscape of EU Territories: Challenges and Opportunities in Diversely Ageing Regions. EUR 30498 EN, JRC123046. Luxembourg: Publications Office of the European Union.

GUS [Główny Urząd Statystyczny]. (2025). Rocznik Demograficzny 2025. Warszawa: GUS.

Gwiaździńska-Goraj M. (2018). Czynniki kształtujące procesy depopulacyjne na obszarach wiejskich Polski północnej. Acta Scientiarum Polonorum Administratio Locorum, 17(4), 337–346.

Heffner K., Latocha A. (2021). Depopulacja i zanikające wsie w strukturze obszarów wiejskich pogranicza polsko-czeskiego. Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, 14(55), 67–89.

Jenks G.F. (1967). The data model concept in statistical mapping. International Yearbook of Cartography, 7, 186–190.

Kosiński L. (1967). Geografia ludności. Warszawa: PWN.

Kotowska I.E. (2021). Zmiany demograficzne w Polsce – jakie wyzwania rozwojowe przyniosą? Seria: Forum Idei, 9. Warszawa: Fundacja im. Stefana Batorego.

Kurek S., Wójtowicz M., Gałka J. (2015). The changing role of migration and natural increase in suburban population growth: The case of a non-capital post-socialist city (The Krakow Metropolitan Area, Poland). Moravian Geographical Reports, 23(4), 59–70.

Majdzińska A. (2022). Depopulacja i demograficzne następstwa tego procesu w makroregionie wschodnim Polski w drugiej dekadzie XXI wieku. Space – Society – Economy, 33, 65–96.

OECD [Organisation for Economic Cooperation and Development]. (2025). Shrinking Smartly and Sustainably: Strategies for Action. Seria: OECD Rural Studies. Paris: OECD Publishing.

Pakulska T., Rakowski W. (1995). Typologia województw z punktu widzenia rozwoju ludności w latach 1989–1993. Studia Demograficzne, 1(119), 3–41.

Rakowski W. (2022). Znaczenie przyrostu naturalnego i salda migracji w rozwoju ludności Szczecina w latach 1946–2019. Przegląd Zachodniopomorski, 37(1), 201–229.

Rauziński R. (2014). Procesy demograficzne na Śląsku Opolskim ze szczególnym uwzględnieniem wsi w latach 1950–2035. Aspekty narodowościowe, społeczne i przestrzenne. Wieś i Rolnictwo, 162(1), 45–62.

Rosner A. (2016). Współczesne procesy zmian zaludnienia obszarów wiejskich w Polsce. Studia Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN, 167, 232–249.

Rosner A. (2012). Zmiany rozkładu przestrzennego zaludnienia obszarów wiejskich. Wiejskie obszary zmniejszające zaludnienie i koncentrujące ludność wiejską. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Rosner A. (2010). Rola ruchu naturalnego i migracyjnego w procesie zmian przestrzennego rozkładu gęstości zaludnienia obszarów wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 149(4), 42–56.

Rosner A., Wesołowska M. (2022). Zmiany zaludnienia obszarów wiejskich w Polsce a ich poziom rozwoju społeczno-gospodarczego. Przegląd Geograficzny, 94(2), 175–198.

Stanny M., Komorowski Ł. (2024). Przemiany ludnościowe na wsi. W: W. Poczta, A. Hałasiewicz (red.). Polska wieś 2024. Raport o stanie wsi (s. 49–68). Warszawa: FDPA, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Stanny M., Komorowski Ł. (2022). Podstawowe czynniki przemian ludnościowych na wsi i ich zróżnicowanie przestrzenne. W: J. Wilkin, A. Hałasiewicz (red.). Polska wieś 2022. Raport o stanie wsi (s. 41–65). Warszawa: FDPA, Wydawnictwo Naukowe Scholar. Stanny M., Rosner A. (2024). Demograficzne problemy polskiej wsi. W: P. Chmieliński, G. Gorzelak G. (red.). Polska wieś i polskie rolnictwo 20 lat w Unii Europejskiej (s. 351–369). Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Stanny M., Rosner A., Komorowski Ł. (2023). Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap IV. Dekada przemian społeczno-gospodarczych. Warszawa: Fundacja Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Szukalski P. (2024). Eksplozja demograficzna, depopulacja, masowe migracje. Co oznacza bezpieczeństwo demograficzne w zróżnicowanym ludnościowo świecie? W: B. Galwas, K.A. Nawrot, K. Prandecki (red.). Pokój i bezpieczeństwo w obliczu narastających zagrożeń (s. 111–125). Warszawa: Komitet Prognoz PAN.

Szukalski P. (2019). Depopulacja – wybrane konsekwencje dla lokalnej polityki społecznej. Polityka Społeczna, 547(10), 10–15.

Webb J.W. (1963). The natural and migrational components of population changes in England and Wales, 1921–1931. Economic Geography, 39(2), 130–148.

Wiśniewski R., Mazur M., Śleszyński P., Szejgiec-Kolenda B. (2020). Wpływ zmian demograficznych w Polsce na rozwój lokalny. Seria: Prace Geograficzne, 274. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Witkowska M. (2025). Zmiany demograficzne – konieczność działań na terenach wiejskich. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 87(3), 341–358.