Konceptualizacje specyfiki środowisk popegeerowskich – między naukową eksplanacją a upraktycznionym stygmatem
DOI:
https://doi.org/10.53098/wir.2026.3.212/05Słowa kluczowe:
społeczności popegeerowskie, ubóstwo, teoria etykietowania, marginalizacja, wykluczenie społeczne, teoria podatności na zranienieAbstrakt
Cel pracy: Celem artykułu jest analiza kategorii pojęciowych stosowanych w badaniach nad społecznościami powstałymi po likwidacji państwowych gospodarstw rolnych (PGR-ów) oraz wykazanie, w jaki sposób język naukowy może przyczyniać się do stereotypizacji i stygmatyzacji tych grup.
Metoda badawcza: Badanie opiera się na przeglądzie literatury dotyczącej badań socjologicznych (zarówno ilościowych, jak i jakościowych), interpretowanych przez pryzmat teorii etykietowania oraz współczesnych teorii ubóstwa i marginalizacji. Badania nad społecznościami powstałymi po likwidacji PGR-ów dostarczyły obszernej wiedzy na temat ich warunków społeczno-ekonomicznych (ubóstwo, bezrobocie, marginalizacja, wykluczenie społeczne).
Kluczowe wyniki: Stosowanie pewnych pojęć (np. „kultura ubóstwa”, „klasa niższa”, „wyuczona bezradność”) utrwaliło negatywne stereotypy i etykiety, potencjalnie kształtując tożsamość grupową i ograniczając możliwości rozwoju.
Główne wnioski: Autor podkreśla potrzebę krytycznej refleksji nad językiem nauk społecznych i jego konsekwencjami społecznymi. Proponuje odejście od stygmatyzujących kategorii na rzecz bardziej inkluzywnych ram, takich jak teoria wrażliwości, która pozwala na bardziej uniwersalne i nie stygmatyzujące rozumienie problemów społecznych. Artykuł podkreśla również potrzebę lepszego przełożenia wyników badań na praktyczne działania w zakresie polityki społecznej.
Bibliografia
Bąk, M. (2019). The role of agricultural real estate of State Treasury in shaping the agrarian structure in the warmińsko-mazurskie province. Acta Scientiarum Polonorum, Administratio Locorum, 18(2), 141–152.
Becker, H.S. (1963). Outsiders: Studies in the Sociology of Deviance. Free Press.
Binder, P. (2014). Młodzi a bieda. Strategie radzenia sobie w doświadczeniu młodego pokolenia wsi pokołchozowych i popegeerowskich. Instytut Filozofii i Socjologii PAN.
Brown, K., Ecclestone, K., Emmel, N. (2017). The many faces of vulnerability. Social Policy & Society, 16(3), 497–510.
Creswell, J.W., Poth, C.N. (2018). Qualitative Inquiry and Research Design: Choosing Among Five Approaches. Sage Publications.
Czaplicka-Kozłowska, I. (2001). Społeczne skutki pegeeryzacji. W: E. Niedzielski, R. Kisiel (red.). Środowiska popegeerowskie – diagnoza stanu (s. 109–122). Uniwersytet Warmińsko-Mazurski.
Denzin, N.K., Lincoln, Y.S. (red.). (2018). The Sage Handbook of Qualitative Research. Sage Publications.
Domańska, L. (2024). Likwidując PGR-y, nie myślano o ludziach. https://uwm.edu.pl/aktualnosci/dr-lidia-domanska-z-uwm-likwidujac-pgr-y-nie-myslano-o-ludziach
Domański, H. (2002). Ubóstwo w społeczeństwach postkomunistycznych. Instytut Spraw Publicznych.
Domański, H. (2003). Ubóstwo w strukturze społecznej. W: I. Szelényi (red.). Bieda a nierówności płci i podziały etniczne w społeczeństwach postkomunistycznych (s. 16–43). Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.
Dzun, W. (2005). Państwowe gospodarstwa rolne w procesie przemian systemowych w Polsce. Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.
Emigh, R.J., Fodor, E., Szelényi, I. (2001). The racialization and feminization of poverty? W: R.J. Emigh, I. Szelényi (red.). Poverty, Ethnicity, and Gender in Eastern Europe During the Market Transition (s. 1–32). Praeger.
Fineman, M.A. (2008). The vulnerable subject: Anchoring equality in the human condition. Yale Journal of Law and Feminism, 20(1), 1–23.
Fineman, M.A. (2019). Vulnerability and social justice. Valparaiso University Law Review, 53(2), 341–369.
Fineman, M.A. (2021). Universality, vulnerability, and collective responsibility. Les ateliers de l’éthique / The Ethics Forum, 16(1), 103–116.
Frieske, K.W. (1999). Marginalność społeczna w małych społecznościach lokalnych. Polityka Społeczna, (11–12), 15–16.
Gadowska, K., Rymsza, M. (2017). Od socjologii transformacji do socjologii sfery publicznej. Nowe możliwości syntezy wiedzy o zmianie systemowej. Studia Socjologiczne, (4(227)), 19–47.
Gans, H.J. (1995). The War Against The Poor. Basic Books.
Grant, M.J., Booth, A. (2009). A typology of reviews: An analysis of 14 review types and associated methodologies. Health Information & Libraries Journal, 26(2), 91–108.
Gwiaździńska-Goraj, M.E., Wesołowska, M., Jezierska-Thöle, A. (2025). Demographic changes in post-state farm localities in Poland. Quaestiones Geographicae, 44(2), 59–76.
Hacking, I. (1985). ‘Making up people’. W: T.L. Heller, M. Sosna, D.E. Wellbery (red.). Reconstructing Individualism: Autonomy, Individuality, and the Self in Western Thought (s. 222–236). Stanford University Press.
Halamska, M. (1999). Procesy marginalizacji na wsi popegeerowskiej. Wieś i Rolnictwo, (2(103)), 37–49.
Kalbarczyk, A. (2005). Dyskusja o wynikach badań nad biedą i powstaniem underclass w krajach postkomunistycznych. W: S. Golinowska, E. Tarkowska, I. Topińska (red.). Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Badania. Metody. Wyniki (s. 225–234). Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.
Kalinowski, S. (2025). Wiejska bieda w Polsce – między statystyką a doświadczeniem codzienności. Wiadomości Społeczne, (1(28)), 31–36.
Kant, I. (2010). Esej o schorzeniach głowy (M. Jankowski, tłum.). W: I. Kant, Dzieła zebrane, t. 1: Pisma przedkrytyczne (s. 695–707). M. Jankowski, T. Kupś (red.). Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Karwacki, A. (2006). Błędne koło. Reprodukcja kultury podklasy społecznej. Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Karwacki, A. (2024). Centra usług społecznych i nowa koncepcja polityki społecznej w perspektywie teorii „podatności na zranienie” Marthy Albertson Fineman. Societas/Communitas, 38(2), 83–112.
Karwacki, A., Antonowicz, D. (2003). Underclass i kultura biedy w środowiskach popegeerowskich w kontekście sporów teoretycznych i interpretacyjnych. Studia Socjologiczne, (3(170)), 69–111.
Karwacki, A., Volterrani, A. (2025). Universal vulnerability as the basis for the narrative of the contemporary social policy: Individual fragility, the responsive state and the comprehensive diagnosis model. Kultura i Społeczeństwo, 69(2), 11–30.
Kawczyńska-Butrym, Z. (2001). Samoocena zdrowia mieszkańców osiedli byłych pegeerów. W: W. Warzywoda-Kruszyńska, E. Kośmicki, H. Januszek (red.). Bieda na wsi na tle globalnych przemian społeczno-gospodarczych w Polsce. Socjologiczne, ekonomiczne i polityczne aspekty problemu (s. 415–424). Akademia Rolnicza w Poznaniu.
Kawczyńska-Butrym, Z. (red.). (2004). Kobiety i ich rodziny w osiedlach byłych pegeerów. Raport. Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.
Korab, K. (1997). Społeczne ofiary eksperymentu ideologiczno-naukowego. W: K. Korab (red.). Ludzie i ziemia po upadku pegeerów. Analiza socjologiczna i ekonomiczna (s. 173–176). Wydawnictwo Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego.
Korzeniewska, K., Tarkowska, E. (2002). Spojrzenia na biedę. Wprowadzenie. W: K. Korzeniewska, E. Tarkowska (red.). Lata tłuste, lata chude… Spojrzenie na biedę w społecznościach lokalnych (s. 7–22). Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.
Lemert, E.M. (1967). Human Deviance, Social Problems, and Social Control. Prentice-Hall.
Lemert, E.M. (1970). Legal Action and Social Change. Aldine Publishing Company.
Lutyk, A. (1997). Działalność Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa w zakresie przejmowania i rozdysponowania majątku d. PGR oraz tworzenia nowych miejsc pracy. W: K. Łapińska-Tyszka, B. Barbara Fedyszak-Radziejowska, B. Perepeczko (red.). Nowi gospodarze dawnych PGR. Przekształcenia państwowego rolnictwa (s. 11–22). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.
Łapińska-Tyszka, K. (1997). Charakterystyka badanych gospodarstw wielkoobszarowych (wybrane elementy). W: K. Łapińska-Tyszka, B. Fedyszak-Radziejowska, B. Perepeczko (red.). Nowi gospodarze dawnych PGR. Przekształcenia państwowego rolnictwa (s. 23–39). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.
Milczarek, D. (2002). Privatization as a Process of Institutional Change: The Case of State Farms in Poland. Shaker Verlag.
Mlonek, K. (1994). Pauperyzacja rodzin bezrobotnych w świetle badań. w: J. Danecki,
B. Rysz-Kowalczyk (red.). Kwestie społeczne i krytyczne sytuacje życiowe u progu lat dziewięćdziesiątych. Wybrane zagadnienia (s. 41–63). Ośrodek Badań Społecznych.
Palska, H. (1998). „Beznadziejny proletariusz” w pamiętnikach. Kilka uwag o niektórych kulturowych uwarunkowaniach nowej biedy. Kultura i Społeczeństwo, 42(2), 105–118.
Perepeczko, B. (2002). Swoistość biedy w rodzinach rolniczych i jej oswajanie. W: E. Tarkowska (red.). Przeciw biedzie. Programy, pomysły, inicjatywy (s. 32–41). Oficyna Naukowa.
Poławski, P. (1997). Kulturowe znaczenie underclass. Spór o sens terminu a polska transformacja. W: K.W. Frieske (red.). Ofiary sukcesu. Zjawiska marginalizacji społecznej w Polsce (s. 99–117). Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego.
Psyk-Piotrowska, E. (1998). Bezrobocie i pauperyzacja środowisk dawnych PGR w Polsce. Wieś i Rolnictwo, (3(100)), 132–143.
Psyk-Piotrowska, E. (2001). Pauperyzacja, ubóstwo czy marginalizacja środowisk popegeerowskich? W: W. Warzywoda-Kruszyńska, E. Kośmicki, H. Januszek (red.). Bieda na wsi na tle globalnych przemian społeczno-gospodarczych w Polsce. Socjologiczne, ekonomiczne i polityczne aspekty problemu (s. 383–400). Akademia Rolnicza w Poznaniu.
Psyk-Piotrowska, E. (2004). Społeczne konsekwencje przekształceń własnościowych w rolnictwie państwowym. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Rakowski, T. (2009). Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego. Wydawnictwo słowo/obraz terytoria.
Rich, P. (2018). What Can We Learn from Vulnerability Theory? Honors Projects, 352. https://scholarworks.bgsu.edu/honorsprojects/352
Sikora, E. (2001a). Młodzież o swej sytuacji, planach, dążeniach życiowych i zawodowych. W: Z. Kawczyńska-Butrym (red.). Mieszkańcy osiedli byłych PGR-ów o swojej sytuacji życiowej. Raport z badań (s. 51–63). SQL.
Sikora, E. (2001b). Młodzież z osiedli byłych PGR o swych planach i dążeniach życiowych. W: W. Warzywoda-Kruszyńska, E. Kośmicki, H. Januszek (red.). Bieda na wsi na tle globalnych przemian społeczno-gospodarczych w Polsce. Socjologiczne, ekonomiczne i polityczne aspekty problemu (s. 443–450). Akademia Rolnicza w Poznaniu.
Smykowski, J. (2002). Parobek. Historia społeczna ziem Królestwa Polskiego na przełomie wieków XIX i XX jako historia ubóstwa. W: K. Korzeniewska, E. Tarkowska (red.). Lata tłuste, lata chude… Spojrzenie na biedę w społecznościach lokalnych (s. 37–54). Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.
Suliborski, A., Kulawiak, A. (2017). Transformacja państwowych gospodarstw rolnych Sarnów i Bełdów w województwie łódzkim w prywatne przedsiębiorstwa. Konsekwencje społeczne. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica, 29, 5-26.
Szpak, E. (2005). Między osiedlem a zagrodą. Życie codzienne mieszkańców PGR-ów. Wydawnictwo Trio.
Tannenbaum, F. (1938). Crime and the Community. Columbia University Press.
Tarkowska, E. (1998). Ubóstwo w byłych PGR-ach – w poszukiwaniu dawnych źródeł nowej biedy. Kultura i Społeczeństwo, 42(2), 91–104.
Tarkowska, E. (1999). Nie tylko socjologia wsi. Kultura i Społeczeństwo, 43(2), 203–205.
Tarkowska, E. (2000a). Styl życia biednych rodzin w przeszłości i teraźniejszości. Charakterystyka badania. W: E. Tarkowska (red.). Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce (s. 26–48). Typografika.
Tarkowska, E. (2000b). O dawnej i obecnej biedzie w Polsce. W: E. Tarkowska (red.). Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce (s. 49–60). Typografika.
Tarkowska, E. (2000c). Bieda dawna i nowa. Historie rodzin. W: E. Tarkowska (red.). Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce (s. 61–89). Typografika.
Tarkowska, E. (2000d). Bieda popegeerowska. W: E. Tarkowska (red.). Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce (s. 90–117). Typografika.
Tarkowska, E. (2000e). Bieda, historia i kultura. W: E. Tarkowska (red.). Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce (s. 9–25). Typografika.
Tarkowska, E. (red.). (2000f). Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce. Typografika.
Tarkowska, E. (2005a). Bieda w świetle badań jakościowych – próba podsumowania. W: S. Golinowska, E. Tarkowska, I. Topińska (red.). Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Badania, metody, wyniki (s. 170–186). Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.
Tarkowska, E. (2005b). Wyniki badań nad ubóstwem. Podsumowanie. W: S. Golinowska, E. Tarkowska, I. Topińska (red.). Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Badania, metody, wyniki (s. 235–237). Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.
Tarkowska, E. (2007). Dziedziczenie biedy i wychodzenie z biedy w rodzinach byłych pracowników PGR-ów. W: E. Tarkowska (red.). Ubóstwo i wykluczenie społeczne młodzieży. Raport z badań (s. 108–146). Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.
Tarkowska, E. (red.). (2013). Dyskursy ubóstwa i wykluczenia społecznego. Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.
Trzpil, I. (1994). Konsekwencje życiowe bezrobocia. Region siedlecki. W: J. Danecki, B. Rysz-Kowalczyk (red.). Kwestie społeczne i krytyczne sytuacje życiowe u progu lat dziewięćdziesiątych. Wybrane zagadnienia (s. 64–65). Ośrodek Badań Społecznych.
Wachowiak, A., Kośmicki, E. (1997). Społeczne konsekwencje dysfunkcji materialno-ekonomicznej w rodzinie. Refleksje na przykładzie rodzin pracowników byłych PGR-ów. W: K. Korab (red.). Ludzie i ziemia po upadku pegeerów. Analiza socjologiczna i ekonomiczna (s. 155–160). Wydawnictwo Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego.
Wciórka, B. (2002). Strategie radzenia sobie z problemami finansowymi. Komunikat z badań. CBOS.
Wieruszewska, M. (1997). Głos powitalny. W: K. Korab (red.). Ludzie i ziemia po upadku pegeerów. Analiza socjologiczna i ekonomiczna (s. 24–26). Wydawnictwo Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego.
Wilkin, J. (1997). Przekształcenia sektora państwowych gospodarstw rolnych w Polsce w opinii władz lokalnych i mieszkańców „osiedli pegeerowskich”. W: K. Korab (red.). Ludzie i ziemia po upadku pegeerów. Analiza socjologiczna i ekonomiczna (s. 44–75). Wydawnictwo Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego.
Wilkins, L. (1964). Social Deviance: Social Policy Action and Research. Tavistock.
Wilson, W.J. (1987). The Truly Disadvantaged: The Inner City, the Underclass, and Public Policy. University of Chicago Press.
Zaniewska, H., Pawłat-Zawrzykraj, A., Gloza-Musiał, H. (2000). Zagospodarowanie przestrzenne i zabudowa wsi. Wydawnictwo Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego.
Zubin, J., Spring, B. (1977). Vulnerability: A new view of schizophrenia. Journal of Abnormal Psychology, 86(2), 103–126.
Zybertowicz, A. (2010). Socjologowie w pułapce. Rzeczpospolita. Plus Minus, 25–26 września [Archiwum Rzeczpospolitej, art. 982106].
Pobrania
Liczba pobrań artykułu
Strony
Opublikowane
2026-10-29Jak cytować
Numer
Dział
