Funkcjonowanie państwowych gospodarstw rolnych w świetle regulacji prawnych Polski Rzeczypospolitej Ludowej

Bogdan M. Wawrzyniak

doi:10.53098/wir.2026.3.212/03

Autor

Bogdan M. Wawrzyniak Prof. em. dr hab. inż. Bogdan M. Wawrzyniak, Politechnika Bydgoska im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich, Al. prof. S. Kaliskiego 7, 85-796 Bydgoszcz https://orcid.org/0000-0002-5137-0509

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2026.3.212/03

Słowa kluczowe:

państwowe gospodarstwa rolne, akty prawne, zarząd, rada narodowa, zjednoczenie, kombinat, finanse

Abstrakt

Cel pracy: Celem opracowania było przedstawienie funkcjonowania państwowych gospodarstw rolnych (PGR-ów) w Polsce z perspektywy obowiązującego ustawodawstwa. Jako przedsiębiorstwa państwowe, gospodarstwa te działały w ramach ściśle określonych regulacji prawnych, które w znacznym stopniu ograniczały ich samodzielność organizacyjną i ekonomiczną.

Metoda badawcza: Analiza aktów normatywnych pozwoliła na wyodrębnienie kolejnych etapów organizacyjno-prawnego rozwoju PGR-ów.

Kluczowe wnioski: W pierwszym okresie, po powołaniu PGR-ów w 1949 r., utworzono Centralny Zarząd PGR wraz z siecią jednostek terenowych. Następnie, wraz z powstaniem Ministerstwa Państwowych Gospodarstw Rolnych, wprowadzono istotne zmiany strukturalne, w wyniku których Centralny Zarząd PGR został podzielony na siedem mniejszych jednostek organizacyjnych. Kolejnym etapem był okres podporządkowania PGR-ów radom narodowym, w ramach których wyodrębniono wojewódzkie zjednoczenia PGR, odpowiadające ówczesnemu podziałowi administracyjnemu kraju.

Główne wnioski: Reforma administracyjna z 1975 r., w wyniku której utworzono 49 województw, uniemożliwiła dalsze funkcjonowanie dotychczasowych struktur organizacyjnych, co doprowadziło do grupowania PGR-ów w większe jednostki określane jako kombinaty rolne. Dopiero w 1981 r. PGR-y uzyskały status samodzielnych przedsiębiorstw państwowych. Ponadto w opracowaniu omówiono zasady finansowania PGR-ów oraz ich rozwój ilościowy na tle zmieniających się uwarunkowań prawnych i organizacyjnych.

Bibliografia

Cholewa, R., Ostrowski, T. (1976). Państwowe przedsiębiorstwa gospodarki rolnej. Zarys rozwoju organizacyjno-ekonomicznego. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.

Dekret. (1944a). Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 15 sierpnia 1944 r. o organizacji wojewódzkich i powiatowych urzędów ziemskich (Dz.U. 1944 nr 2 poz. 4).

Dekret. (1944b). Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. 1944 nr 4 poz. 17).

Dekret. (1945a). Dekret z dnia 8 października 1945 r. o Państwowych Zakładach Hodowli Roślin (Dz.U. 1945 nr 44 poz. 250).

Dekret. (1945b). Dekret z dnia 28 listopada 1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa (Dz.U. 1945 nr 57 poz. 321).

Dekret. (1946a). Dekret z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. 1946 nr 13 poz. 87).

Dekret. (1946b). Dekret z dnia 12 sierpnia 1946 r. o zespoleniu urzędów ziemskich z władzami administracji ogólnej (Dz.U. 1946 nr 43 poz. 248).

Dekret. (1946c). Dekret z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U. 1946 nr 49 poz. 279).

Dekret. (1946d). Dekret z dnia 6 grudnia 1946 r. o przekazywaniu przez Państwo mienia nierolniczego na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U. 1946 nr 71 nr 389).

Dekret. (1947). Dekret z dnia 3 stycznia 1947 r. o tworzeniu przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. 1947 nr 8 poz. 42).

Dekret. (1949). Dekret z dnia 28 września 1949 r. o zniesieniu instytucji państwowych zakładów chowu koni i przedsiębiorstwa państwowego „Państwowe Zakłady Hodowli Roślin” (Dz.U. 1949 nr 53 poz. 405).

Gawłowski, K. (1985). Miejsce i rola PGR w polskim rolnictwie. Akademia Nauk Społecznych.

GUS (Główny Urząd Statystyczny). (1956). Rocznik Statystyczny 1956.

GUS (Główny Urząd Statystyczny). (1971). Rocznik Statystyczny Rolnictwa 1971.

GUS (Główny Urząd Statystyczny). (1991). Rocznik Statystyczny Rolnictwa 1991.

Ignar, M. (1981). Przemiany społeczne w państwowych gospodarstwach rolnych. W: F. Kolbusz, W. Dzun (red.). Przemiany społeczne w socjalistycznym sektorze rolnictwa polskiego (s. 32–48). Instytut Podstawowych Problemów Marksizmu-Leninizmu KC PZPR.

Manteuffel, R. (1958). Państwowe gospodarstwa rolne 1946–1950. Seria: Roczniki Nauk Rolnych, D, t. 80. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.

Rozporządzenie. (1919). Rozporządzenie Rady Ministrów w przedmiocie organizacji Zarządów Dóbr Państwowych (Dz.U. 1919 nr 41 poz. 301).

Rozporządzenie. (1927). Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 17 maja 1927 r. o państwowych zakładach chowu koni i o dostarczaniu ogierów dla hodowli (Dz.U. 1938 nr 27 poz. 246).

Rozporządzenie. (1946). Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 30 lipca 1946 r., wydanego w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej, o ustanowieniu państwowych stad ogierów i państwowych stadnin koni (Dz.U. 1946 nr 47 poz. 271).

Rychlik, T. (1974). Państwowe gospodarstwa rolne. W: F. Kolbusz (red.). Rolnictwo w trzydziestoleciu Polski Ludowej (s. 280–328). Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.

Uchwała. (1950). Uchwała Rady Ministrów z dnia 17 kwietnia 1950 r. w sprawie zasad organizacji finansowej i systemu finansowego przedsiębiorstw państwowych, objętych budżetem centralnym (M.P. 1950 nr 55 poz. 630).

Uchwała. (1953). Uchwała nr 125 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 1953 r. w sprawie tymczasowej struktury organizacyjnej Ministerstwa Państwowych Gospodarstw Rolnych (M.P. 1953 nr 21 poz. 272).

Uchwała. (1958). Uchwała nr 232 Rady Ministrów z dnia 24 czerwca 1958 r. w sprawie przekazania radom narodowym państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej podporządkowanych wojewódzkim zarządom państwowych gospodarstw rolnych i rejonowym zarządom rybactwa (M.P. 1958 nr 55 poz. 318).

Uchwała. (1959). Uchwała nr 350 Rady Ministrów z dnia 29 lipca 1959 r. w sprawie zniesienia wojewódzkich zarządów państwowych gospodarstw rolnych, przekazania wojewódzkim radom narodowym przedsiębiorstw podległych tym zarządom i utworzenia wojewódzkich zjednoczeń państwowych gospodarstw rolnych (M.P. 1959 nr 75 poz. 398).

Uchwała. (1974). Uchwała nr 156 Rady Ministrów z dnia 14 czerwca 1974 r. w sprawie uchylenia niektórych przepisów dotyczących utworzenia wojewódzkich zjednoczeń państwowych gospodarstw rolnych oraz organizacji zarządzania obrotem zwierzętami gospodarskimi (M.P. 1974 nr 25 poz. 147).

Uchwała. (1976). Uchwała nr 82 Rady Ministrów z dnia 9 kwietnia 1976 r. w sprawie kombinatów rolnych (M.P. 1976 nr 20 poz. 90).

Uchwała. (1982). Uchwała nr 205 Rady Ministrów z dnia 27 września 1982 r. w sprawie utraty mocy obowiązującej niektórych uchwał Rady Ministrów i jej organów, ogłoszonych w Monitorze Polskim (M.P. 1982 nr 24 poz. 209).

Ustawa. (1919). Ustawa z dnia 22 lipca 1919 r. w przedmiocie utworzenia Głównego Urzędu Ziemskiego (Dz.U. 1919 nr 63 poz. 376).

Ustawa. (1920). Ustawa z dnia 15 lipca 1920 r. o wykonanie reformy rolnej (Dz.U. 1920 nr 70 poz. 462).

Ustawa. (1925). Ustawa z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej (Dz.U. 1926 nr 1 poz. 1).

Ustawa. (1944). Ustawa z dnia 21 lipca 1944 r. o utworzeniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (Dz.U. 1944 nr 1 poz. 1).

Ustawa. (1951). Ustawa z dnia 26 maja 1951 r. o organizacji władz naczelnych w dziedzinie rolnictwa (Dz.U. 1951 nr 30, poz. 236).

Ustawa. (1956). Ustawa z dnia 13 listopada 1956 r. o zmianie organizacji naczelnych organów administracji publicznej w zakresie rolnictwa (Dz.U. 1956 nr 54 poz. 242).

Ustawa. (1958). Ustawa z dnia 25 stycznia 1958 r. o radach narodowych (Dz.U. 1958 nr 5 poz. 16).

Ustawa. (1975). Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych (Dz.U. 1975 nr 16 poz. 91).

Ustawa. (1981). Ustawa z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz.U. 1981 nr 24 poz. 122).

Zarządzenie. (1946). Zarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 27 września 1946 r. w sprawie powołania Państwowych Nieruchomości Ziemskich.

Zarządzenie. (1949a). Zarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 29 marca 1949 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania, o utworzeniu Centralnego Zarządu Państwowych Gospodarstw Rolnych (M.P. 1949 nr 19 poz. 286).

Zarządzenie. (1949b). Zarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 31 grudnia 1949 r. o utworzeniu Okręgowych Zarządów Państwowych Gospodarstw Rolnych (M.P. 1950 nr 13 poz. 1138).

Zarządzenie. (1950). Zarządzenie Ministra Finansów z dnia 30 października 1950 r. w sprawie zasad organizacji finansowej i systemu finansowego państwowych gospodarstw rolnych na rok 1951 (M.P. 1950 nr 123 poz. 1530).

Zarządzenie. (1954a). Zarządzenie nr 61 Ministra Państwowych Gospodarstw Rolnych z dnia 3 lutego 1954 r. w sprawie tymczasowego zasięgu terytorialnego Centralnych Zarządów Państwowych Gospodarstw Rolnych.

Zarządzenie. (1954b). Zarządzenie nr 68 Ministra Państwowych Gospodarstw Rolnych z dnia 27 lutego 1954 r. w sprawie czynności związanych z organizacją zjednoczeń państwowych gospodarstw rolnych.

Zarządzenie. (1958). Zarządzenie nr 40 Ministra Rolnictwa z dnia 1 marca 1958 r. w sprawie utworzenia inspektoratów państwowych gospodarstw rolnych.

Zarządzenie. (1959). Zarządzenie nr 129 Ministra Rolnictwa z dnia 12 września 1959 r. w sprawie ustalenia ramowego statutu wojewódzkich zjednoczeń państwowych gospodarstw rolnych.

Zarządzenie. (1960). Zarządzenie Ministra Finansów z dnia 17 stycznia 1960 r. w sprawie zasad systemu finansowego wojewódzkich zjednoczeń państwowych gospodarstw rolnych (M.P. 1960 nr 14 poz. 63).