Wpływ urbanizacji na zachowanie cech tradycyjnego krajobrazu wiejskiego Mazowsza – porównanie gmin Stare Babice i Boguty-Pianki

Anna Długozima; Dominik Gapiński

doi:10.53098/wir.2026.2.211/04

Authors

Anna Długozima Dr inż. Anna Długozima, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Wydział Budownictwa i Inżynierii Środowiska, Katedra Architektury Krajobrazu, ul. Nowoursynowska 166, 02-787 Warszawa https://orcid.org/0000-0002-5754-9542
Dominik Gapiński mgr inż. Dominik Gapiński, badacz niezależny https://orcid.org/0009-0003-1459-5893

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2026.2.211/04

Keywords:

urbanisation, rural landscape, identity, Mazovia, landscape features, spatial changes

Abstract

Aim of the work: To assess the impact of urbanisation on the preservation of traditional rural landscape features in the Mazowsze region, comparing the suburban commune of Stare Babice and the peripheral Boguty-Pianki.
Research method: A triangulation of methods was used, including the analysis of planning, demographic, and functional data, field inventory of landscape features (spatial layouts, architecture, nature), and an evaluation of the socio-cultural dimension through ‘tracking traces of use’ and local community activities.
Key results: In Stare Babice, under strong metropolitan pressure, an advanced decomposition of rural layouts and the disappearance of traditional features (e.g., front gardens, willow alleys) were observed. Boguty-Pianki maintained high readability of historical structures and cultural landscape continuity, resulting from low investment pressure and deeply rooted material and intangible identity (folk groups, religious traditions).
Main conclusions: The study confirms that landscape persistence is inversely proportional to the level of urbanization. The findings highlight the need to strengthen planning tools to protect the spatial identity of Mazovian villages and implement solutions to limit uncontrolled urban sprawl.

References

Angiel, M., Pietrzak, M. (2009). Wieś tradycyjna w krajobrazie Pogórzy Karpackich. Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego, 12, 13–32.

Bański, J. (2008). Ład przestrzenny obszarów wiejskich ze szczególnym uwzględnieniem oddziaływania gospodarki rolnej. W: J.S. Zegar (red.). Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (6) (s. 9–33). Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – PIB.

Bański, J. (2009). Typy obszarów funkcjonalnych w Polsce. Ekspertyza dla Ministerstwa Rozwoju Regionalnego. Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Bański, J. (2010). Granica w badaniach geograficznych – definicja i próba klasyfikacji. Przegląd Geograficzny, 82(4), 489–508.

Bański, J. (2018). Wyzwania rozwojowe na obszarach wiejskich w województwie mazowieckim. Mazowsze Studia Regionalne, 25, 45–59.

Bogdanowski, J. (2001). Czytanie krajobrazu. W: A. Michałowski (red.). Krajobraz kulturowy. Warsztaty dla nauczycieli i metodyków. Zeszyt dydaktyczny (s. 17–33). Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. Narodowa Instytucja Kultury

Bryden, J., Bollman, R. (2000). Rural employment in industrialised countries. Agricultural Economics, 22(2), 185–197.

Burszta, J. (1958). Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej. O tworzeniu się krajobrazu osadniczego ziem polskich i rozplanowań wsi. Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Chilik, P. (2011). Aby na wsi było ładniej. Fundacja Wspomagania Wsi.

Chmielewska, B. (2015). Obszary wiejskie a presja urbanizacyjna w powiatach sąsiadujących z Warszawą. Mazowsze. Studia Regionalne, 16, 53–72.

Czarnecki, A. (2010). Procesy urbanizacji na obszarach wiejskich w Polsce. W: M. Stanny, M. Drygas (red.). Przestrzenne, społeczno-ekonomiczne zróżnicowanie obszarów wiejskich w Polsce. Problemy i perspektywy rozwoju (s. 61–80). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Dawid, M., Dawid, W., Kudłacz, K. (2023). Suburbanization in Poland and its consequences: A research and analytical perspective on the phenomenon. Regional Barometer. Analyses & Prognoses, 19(2), 157–170.

Degórska, B., Deręgowska, A. (2008). Zmiany krajobrazu obszaru metropolitalnego Warszawy na przełomie XX i XXI wieku. Seria: Atlas Warszawy, 10. Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Faracik, R. (2020). Aspekty wiejskości w krajobrazie kulturowym dużego miasta na przykładzie Krakowa. Konwersatorium Wiedzy o Mieście, 33(5), 81–99.

Figlus, T. (2019). Przemiany struktur przestrzennych osadnictwa wiejskiego. W: M. Halamska, M. Stanny, J. Wilkin (red.). Ciągłość i zmiana. Sto lat rozwoju polskiej wsi. Tom 2 (s. 709–739). Wydawnictwo Naukowe Scholar, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Fortuna-Antoszkiewicz, B., Kimic, K. (2007). Miejsce kapliczek i przydrożnych krzyży w krajobrazie terenów wiejskich Mazowsza. Teka Komisji Architektury, Urbanistyki i Studiów Krajobrazowych – Oddział Lubelski PAN, 3, 35–47.

Gallent, N., Shaw, D. (2007). Spatial planning, area action plans and the rural-urban fringe. Journal of Environmental Planning and Management, 50(5), 617–638.

Gieysztor, A., Herbst, S., Wałek, A. (1971). Mazowsze. Krajobraz i architektura. Wydawnictwo Arkady.

Halamska, M. (2011). Wiejskość jako kategoria socjologiczna. Wieś i Rolnictwo, 1(150), 37–55.

Heffner, K. (2000). Kreacja ośrodków wielofunkcyjnego rozwoju na obszarach wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 2(107), 44–59.

Heffner, K. (2011). Problemy zagospodarowania przestrzeni wiejskiej. W: I. Nurzyńska, M. Drygas (red.). Rozwój obszarów wiejskich w Polsce. Diagnozy, strategie, koncepcje polityki (s. 175–194). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Heffner, K. (2012). Ewolucja funkcji w zagospodarowaniu przestrzeni wiejskiej w Polsce. W: A. Rosner (red.). Rozwój wsi i rolnictwa w Polsce. Aspekty przestrzenne i regionalne (s. 39–60). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Heffner, K. (2013). Przestrzeń wiejska w Polsce w perspektywie 2020. W: K. Heffner (red.). Rozwój obszarów wiejskich w Polsce a polityka spójności Unii Europejskiej. Stare problemy i nowe wyzwania (ze szczególnym uwzględnieniem woj. opolskiego) (s. 8–24). Seria: Studia KPZK PAN, 154. Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.

Heffner, K. (2016). Zmiany przestrzenne na obszarach wiejskich w Polsce w okresie transformacji i po wejściu do Unii Europejskiej. W: K. Heffner, B. Klemens (red.). Obszary wiejskie – wiejska przestrzeń i ludność, aktywność społeczna i przedsiębiorczość (s. 12–27). Seria: Studia KPZK PAN, 167. Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.

Knapik, W., Kowalska, M. (2014). Zróżnicowanie obszarów wiejskich w Polsce na tle procesów społeczno-ekonomicznych i demograficznych. Problemy Drobnych Gospodarstw Rolnych, 1, 37–54.

Komornicki, T., Śleszyński, P. (2009). Typologia obszarów wiejskich pod względem powiązań funkcjonalnych i relacji miasto–wieś. W: J. Bański (red.). Analiza zróżnicowania i perspektyw rozwoju obszarów wiejskich w Polsce do 2015 roku (s. 9–37). Seria: Studia Obszarów Wiejskich, 16. Polskie Towarzystwo Geograficzne.

Kulczyk, S. (2007). Problem regionalizacji dla potrzeb turystyki na przykładzie Mazowsza. W: Studia nad turystyką. Prace geograficzne i regionalne (s. 99–108). Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ.

Langer, P. (2011). Potencjały i bariery rozwojowe ośrodków podregionu krakowskiego – przykład Bochni jako obszaru strategicznej interwencji. Czasopismo Techniczne. Architektura, 108(10), 175–178.

Liszewski, S. (1987). Strefa podmiejska jako przedmiot badań geograficznych. Próba syntezy. Przegląd Geograficzny, 59(1–2), 65–79.

Majewska, A., Denis, M., Jaroszewicz, J. (2015). Procesy rozpraszania zabudowy w strefie podmiejskiej Warszawy. Mazowsze Studia Regionalne, 16, 73–85.

Mantey, D. (2009). Żywiołowość lokalizacji osiedli mieszkaniowych na terenach wiejskich obszaru metropolitalnego Warszawy. Niepublikowana rozprawa doktorska. Wydział Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego.

Myczkowski, Z. (2003). Krajobraz wyrazem tożsamości w wybranych obszarach chronionych w Polsce. Politechnika Krakowska.

Myga-Piątek, U. (2012). Krajobrazy kulturowe. Aspekty ewolucyjne i typologiczne. Uniwersytet Śląski.

Niedźwiecka-Filipiak, I. (2009). Wyróżniki krajobrazu i architektura wsi Polski południowo-zachodniej. Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu.

Niedźwiecka-Filipiak, I., Borcz, Z. (2010). Zmiany krajobrazu wiejskiego zagrożeniem dla zachowania tożsamości miejsca. Acta Scientiarum Polonorum Administratio Locorum, 9(4), 85–97.

Niwiński, M. (2019). Buduj lokalnie, przewodnik po tradycjach budowlanych Osiecka i Garwolina. Stowarzyszenie Akademia Łucznica.

Nowińska, K. (2023). Rozwój województwa mazowieckiego. Różnice regionalne i podregionalne. Dualność przestrzeni województwa mazowieckiego. Politechnika Warszawska Centrum Zarządzania Innowacjami i Transferem Technologii.

Poczobut, J. (2020). Spatial and landscape changes in the housing development of Gdańsk suburban villages. Quaestiones Geographicae, 39(2), 113–128.

Raszeja, E. (2013). Ochrona krajobrazu w procesie przekształceń obszarów wiejskich. Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu.

SARP (Stowarzyszenie Architektów Polskich). (2014). Raport „Przestrzeń życia Polaków”. http://www.sarp.org.pl/pliki/2014_55475382d735c-przestrzen_zycia_polakow.pdf

Siemiński, J.L. (2010). Kontinuum miejsko-wiejskie i niektóre jego problemy infrastrukturalne. Infrastruktura i Ekologia Terenów Wiejskich, 2, 215–228.

Stanny, M. (2013). Przestrzenne zróżnicowanie rozwoju obszarów wiejskich w Polsce. Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Stanny, M., Śliwowska, Z., Hoffmann, R. (2017). Miasto–wieś: dychotomia czy continuum? Rozważania osadzone w trzech kontekstach: socjologicznym, ekonomicznym i geograficznym. Zeszyty Naukowe Wydziału Nauk Ekonomicznych, 1(20), 265–279.

Staszewska, S. (2012). Przekształcenia urbanistyczne osiedli wiejskich strefy podmiejskiej dużego miasta. Barometr Regionalny, 4(30), 53–68.

Szałygin, J. (1997). Zabytkowe układy osadnicze na terenie województwa stołecznego i ich ochrona. Ochrona Zabytków, 50(2), 142–149.

Szczepańska, M., Wilkaniec, A. (2014). Przekształcenia krajobrazu kulturowego wybranych wsi strefy podmiejskiej Poznania. Studia Obszarów Wiejskich, 35, 45–59.

Szulc, H. (1982). Zmiany form osadnictwa wiejskiego w Polsce. Przegląd Geograficzny, 54(4), 453–472.

Szulc, H. (1983). Badania geograficzno-historyczne osadnictwa wiejskiego w Polsce. Przegląd Geograficzny, 55(3), 647–661.

Szulc, H. (1995). Morfogeneza osiedli wiejskich w Polsce. Seria: Prace Geograficzne – Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, 163. Continuo.

Szyda, B. (2013). Zanik tradycyjnych elementów krajobrazu wiejskiego w Polsce. Architektura Krajobrazu, 2, 45–56.

Śleszyński, P. (2016). A synthetic index of the spatio-temporal accessibility of communes in Poland. Geographia Polonica, 89(4), 567–574.

Śleszyński, P. (2026). Delimitacja i klasyfikacja obszarów depopulacyjnych w Polsce. Przegląd Geograficzny, 98(1), 5–37.

Śleszyński, P., Nowak, M.J., Legutko-Kobus, P., Hołuj, A., Lityński, P., Jadach-Sepioło, A., Blaszke, M. (2021). Suburbanizacja w Polsce jako wyzwanie dla polityki rozwoju. Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.

Tkocz, J. (1998). Organizacja przestrzenna wsi w Polsce. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Uchwała (2006). Zmiana Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Stare Babice przyjętego Uchwałą nr XXXVIII/326/06 Rady Gminy Stare Babice z dnia 1 czerwca 2006 r.

Uchwała (2011a). Uchwała nr VIII/55/11 Rady Gminy Stare Babice z dnia 30 czerwca 2011 r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego gminy Stare Babice (Dz. Urz. Woj. Mazowieckiego z 2011 r. nr 156 poz. 4944).

Uchwała (2011b). Uchwała nr XXX/227/05 z dnia 30 czerwca 2005 r. w sprawie przyjęcia Gminnego programu ochrony środowiska dla gminy Stare Babice.

Uchwała (2014). Uchwała nr 192/XXVII/14 Rady Gminy Boguty-Pianki z dnia 24 czerwca 2014 r. w sprawie uchwalenia „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Boguty-Pianki”.

Uchwała (2018). Uchwała nr XLI/435/18 Rady Gminy Stare Babice z dnia 29 maja 2018 r. w sprawie uchwalenia zmiany Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Stare Babice.

Uchwała (2019). Uchwała nr 58/VIII/19 Rady Gminy Boguty-Pianki z dnia 28 października 2019 r. w sprawie uchwalenia „Programu Ochrony Środowiska dla Gminy Boguty-Pianki na lata 2019–2022 z perspektywą na lata 2023–2026”.

Uchwała (2023). Uchwała nr LXVII/397/2023 Rady Powiatu w Ostrowi Mazowieckiej z dnia 30 listopada 2023 r. w sprawie przyjęcia „Powiatowego Programu Opieki nad Zabytkami Powiatu Ostrowskiego na lata 2024–2027” (Dz. Urz. Woj. Mazowieckiego z 2023 r. poz. 13727).

Uchwała (2024). Uchwała nr IX/71/2024 Rady Gminy Stare Babice z dnia 26 września 2024 r. w sprawie przystąpienia do sporządzenia projektu Strategii Rozwoju Gminy Stare Babice na lata 2025–2035.

Uchwała (2025a). Uchwała nr XIV/132/2025 Rady Gminy Stare Babice z dnia 30 stycznia 2025 r. w sprawie przyjęcia „Gminnego programu opieki nad zabytkami dla gminy Stare Babice na lata 2025–2028” (Dz. Urz. Woj. Mazowieckiego z 2025 r. poz. 1569).

Uchwała (2025b). Uchwała nr 74/XIII/25 Rady Gminy Boguty-Pianki z dnia 29 października 2025 r. w sprawie przystąpienia do opracowania projektu Strategii Rozwoju Gminy Boguty-Pianki na lata 2026–2035 oraz określenia szczegółowego trybu i harmonogramu opracowania projektu strategii, w tym trybu konsultacji (Dz. Urz. Woj. Mazowieckiego z 2025 r. poz. 9540). https://boguty-pianki.bipgmina.pl/wiadomosci/19564/wiadomosc/850891/strategia_rozwoju_gminy_bogutypianki_na_lata_20262035

Ustawa (2003). Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. 2003 nr 162, poz. 1568; t.j. Dz.U. 2024 poz. 1292 z późn. zm.).

Vidya, A. (2026). Challenges of rural identity and cultural preservation: A global sociological perspective. International Journal of Innovative Research in Engineering & Multidisciplinary Physical Sciences, 14(1), 1–5.

Waugh, D. (1995). Geography: An Integrated Approach. Nelson Thornes Ltd.

Wesołowska, M. (2006). Rozwój budownictwa mieszkaniowego a przemiany przestrzenne wsi województwa lubelskiego. Seria: Studia Obszarów Wiejskich, 10. Polskie Towarzystwo Geograficzne, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Wilkosz-Mamcarczyk, M., Olczak, B., Prus, B. (2020). Urban features in rural landscape: A case study of the municipality of Skawina. Sustainability, 12(11), 4638.

Williams, A.M., Shaw, G. (2009). Future play: Tourism, recreation and land use. Land Use Policy, 26, 326–335.

Wiśniewska, M. (1984). Planowanie osiedli wiejskich. Wydawnictwo Arkady.

Zaborski, B. (1926). O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu. Polska Akademia Umiejętności.

Zagożdżon, A. (1971). Zespół osadniczy Zawadzkie. Studia Społeczno-Ekonomiczne, 2, 145–152.

Zarębski, P. (2015). Typy obszarów wiejskich w Polsce ze względu na poziom rozwoju społeczno-gospodarczego i dynamikę przedsiębiorstw. Wieś i Rolnictwo, 3(168), 63–77.

Zimnicka, A., Czernik, L. (2007). Vademecum wsi podmiejskiej. Jakość zagospodarowania przestrzennego. Wydawnictwo Hogben.