Wzorce zmian demograficznych na obszarach wiejskich Polski Wschodniej

Marta Gwiaździńska-Goraj; Monika Wesołowska

doi:10.53098/wir.2025.4.209/04

Authors

Marta Gwiaździńska-Goraj Dr hab. Marta Gwiaździńska-Goraj, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Instytut Gospodarki Przestrzennej i Geografii, ul. Profesora Romana Prawocheńskiego 15, 10-724 Olsztyn https://orcid.org/0000-0002-6993-7235
Monika Wesołowska dr hab. Monika Wesołowska, prof. ucz., Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Instytut Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej, Al. Kraśnicka 2D, 20-718 Lublin https://orcid.org/0000-0002-6110-0270

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2025.4.209/04

Keywords:

wzorce demograficzne, Polska Wschodnia, rozmieszczanie ludności, struktura ludności według płci i wieku

Abstract

The aim of this article was to attempt to show the specificity of demographic processes and to identify patterns of demographic change in rural areas of Eastern Poland (Voivodeships: Lubelskie, Podkarpackie, Podlaskie, Świętokrzyskie, and Warmińsko-Mazurskie) in the period from the end of World War II to the present day. For the purposes of the research, diagnostic indicators were used to cover changes in population size and to illustrate the structure of the population by gender and age. In order to obtain a more complete picture of the research conducted, the spatial distribution of diagnostic indicators at the local level was used. The research showed that population changes in rural areas of Eastern Poland in 1960–2021 were characterised by significant spatial diversity resulting from historical conditions, which were compounded by the influence of geographical location (centre–periphery). In communes where there was a significant decline in population (Podlaskie and Lubelskie), unfavourable changes in the population structure by gender and age were also observed, which became permanent.

References

Bański J. (2002). Typy ludnościowych obszarów problemowych. Studia Obszarów Wiejskich, 2, 41–52.

Bański J., Flaga M. (2013). The areas of unfavourable demographic processes in Eastern Poland: Selected aspects. Regional Barometer: Analyses & Prognoses, 11(2), 17–24. DOI: https://doi.org/10.56583/br.1125

Bański J., Pantylej W., Janicki W., Flaga M., Wesołowska M. (2014). Współczesne przekształcenia społeczno-gospodarcze a potencjał ludnościowy wschodniej Polski. Seria: Studia Obszarów Wiejskich, 36. Warszawa: Polskie Towarzystwo Geograficzne, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Celińska-Janowicz D., Miszczuk A., Płoszaj A., Smętkowski M. (2010). Aktualne problemy demograficzne regionu Polski wschodniej. Seria: Raporty i Analizy EUROREG, nr 5. Warszawa: Centrum Europejskich Studiów Regionalnych i Lokalnych EUROREG.

Eberhardt P. (2011). Problematyka demograficzna tzw. ściany wschodniej Rzeczypospolitej Polskiej. Roczniki Nauk Społecznych, 39(3), 271–291.

Eberhardt P. (1994). Problematyka tzw. euroregionów na wschodnim pograniczu Polski. W: P. Eberhardt, K. Miros (red.). Węzłowe problemy współpracy przygranicznej. Biuletyn poświęcony prof. dr hab. Andrzejowi Stasiakowi z okazji 40-lecia pracy naukowej (s. 55–73). Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Eberhardt P., Komornicki T. (red.). (1993). Problematyka wschodniego obszaru pogranicza. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Flaga M., Pantylej W., Łoboda K. (2017). Sytuacja demograficzna jako determinanta rozwoju pogranicza polsko-ukraińskiego. W: A. Miszczuk (red.). Wyzwania rozwojowe pogranicza polsko-ukraińskiego (s. 89–120). Lublin: Norbertinum.

Flaga M., Wesołowska M. (2018). Demographic and social degradation in the Lubelskie Voivodeship as a peripheral area of East Poland. Bulletin of Geography. Socio-economic Series, (41), 7–27. DOI: https://doi.org/10.2478/bog-2018-0023

Goldstein J.R., Kluge F. (2016). Demographic pressures on European Unity. Population and Development Review, 42(2), 299–304. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1728-4457.2016.00137.x

Gorzelak G. (2002). Polskie regiony w procesie integracji europejskiej. Studia Regionalne i Lokalne, 2–3(09), 55–73.

Gwiaździńska-Goraj M., Wesołowska M., Jezierska-Thöle A. (2025). Demographic changes in post-state farm localities in Poland. Quaestiones Geographicae, 44(2), 59–76. DOI: https://doi.org/10.14746/quageo-2025-0016

Kaczmarek Z., Parysek J. (1977). Zastosowanie analizy wielowymiarowej w badaniach geograficzno-ekonomicznych. W: Z. Chojnicki (red.). Metody ilościowe i modele w geografii (s. 94–127). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Lang T., Burneika D., Noorkoiv R., Plüschke-Altof B., Pociute-Sereikiene G., Sechi G. (2022). Socio-spatial polarisation and policy response: Perspectives for regional development in the Baltic States. European Urban and Regional Studies, 29(1), 21–44. DOI: https://doi.org/10.1177/09697764211023553

Mieszczankowski M. (1960). Struktura agrarna Polski międzywojennej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Miszczuk A., Wesołowska M. (2012). Uwarunkowania demograficzne wiejskich rynków pracy Polski Wschodniej – ujęcie typologiczne. W: W. Kamińska, K. Heffner (red.). Wiejskie rynki pracy – zasoby, aktywizacja, nowe struktury (s. 209–228). Seria: Studia KPZK PAN, 145. Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.

Pénzes J., Zoltán Pásztor I., Tátrai P. (2015). Demographic processes in developmentally peripheral areas of Hungary. Stanovnistvo, 53(2), 87–111. DOI: https://doi.org/10.2298/STNV1502087P

Płoszaj A. (2013). Diagnoza sytuacji społeczno-gospodarczej wraz z analizą SWOT dla Programu Operacyjnego Polska Wschodnia 2014–2020. Ekspertyza na zlecenie Ministerstwa Rozwoju Regionalnego. Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego.

Pociute-Sereikiene G. (2019). Peripheral regions in Lithuania: The results of uneven development. Regional Studies, Regional Science, 6(1), 70–77. DOI: https://doi.org/10.1080/21681376.2019.1571437

Rosner A. (2012). Zmiany rozkładu przestrzennego zaludnienia obszarów wiejskich. Wiejskie obszary zmniejszające zaludnienie i koncentrujące ludność wiejską. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Rosner A., Stanny M. (2014). Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap I. Przestrzenne zróżnicowanie poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich w 2010 roku. Warszawa: Fundacja Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Stanny M. (2013). Przestrzenne zróżnicowanie rozwoju obszarów wiejskich w Polsce. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Śleszyński P. (2021). Demograficzne i planistyczne uwarunkowania i skutki rozwoju stref podmiejskich. W: P. Śleszyński, M.J. Nowak, P. Legutko-Kobus, A. Hołuj, P. Lityński,

A. Jadach-Sepioło, M. Blaszke (red.). Suburbanizacja w Polsce jako wyzwanie dla polityki rozwoju 2021 (s. 29–70). Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.

Wesołowska M., Jakubowski A. (2018). Konsekwencje procesów ludnościowych na obszarach wiejskich województw Polski Wschodniej w ujęciu przestrzennym. Studia Regionalne i Lokalne, 3(73), 118–146.