Wzorce zmian demograficznych na obszarach wiejskich Polski Wschodniej

Marta Gwiaździńska-Goraj; Monika Wesołowska

doi:10.53098/wir.2025.4.209/04

Autor

Marta Gwiaździńska-Goraj Dr hab. Marta Gwiaździńska-Goraj, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Instytut Gospodarki Przestrzennej i Geografii, ul. Profesora Romana Prawocheńskiego 15, 10-724 Olsztyn https://orcid.org/0000-0002-6993-7235
Monika Wesołowska dr hab. Monika Wesołowska, prof. ucz., Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Instytut Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej, Al. Kraśnicka 2D, 20-718 Lublin https://orcid.org/0000-0002-6110-0270

DOI:

https://doi.org/10.53098/wir.2025.4.209/04

Słowa kluczowe:

wzorce demograficzne, Polska Wschodnia, rozmieszczanie ludności, struktura ludności według płci i wieku

Abstrakt

Celem artykułu była próba ukazania specyfiki procesów demograficznych oraz określenia wzorców zmian demograficznych występujących na obszarach wiejskich Polski Wschodniej (województwa: lubelskie, podkarpackie, podlaskie, świętokrzyskie i warmińsko-mazurskie) w okresie po zakończeniu II wojny światowej do czasów współczesnych. Na potrzeby prowadzonych badań wykorzystano wskaźniki diagnostyczne obejmujące zmiany zachodzące w liczbie ludności, a także obrazujące strukturę ludności według płci i wieku. W celu uzyskania pełniejszego obrazu prowadzonych badań wykorzystano rozkład przestrzenny wskaźników diagnostycznych na poziomie lokalnym. Badania wykazały, iż zmiany ludności na obszarach wiejskich Polski Wschodniej w latach 1960–2021 charakteryzowały się znaczącym zróżnicowaniem przestrzennym wynikającym z uwarunkowań historycznych, na które nałożył się wpływ uwarunkowań lokalizacji geograficznej (centrum–peryferie). W gminach, w których nastąpił znaczący spadek liczby ludności (województw podlaskiego i lubelskiego), odnotowano również niekorzystne, utrwalające się zmiany zachodzące w strukturze ludności według płci i wieku.

Bibliografia

Bański J. (2002). Typy ludnościowych obszarów problemowych. Studia Obszarów Wiejskich, 2, 41–52.

Bański J., Flaga M. (2013). The areas of unfavourable demographic processes in Eastern Poland: Selected aspects. Regional Barometer: Analyses & Prognoses, 11(2), 17–24.

Bański J., Pantylej W., Janicki W., Flaga M., Wesołowska M. (2014). Współczesne przekształcenia społeczno-gospodarcze a potencjał ludnościowy wschodniej Polski. Seria: Studia Obszarów Wiejskich, 36. Warszawa: Polskie Towarzystwo Geograficzne, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Celińska-Janowicz D., Miszczuk A., Płoszaj A., Smętkowski M. (2010). Aktualne problemy demograficzne regionu Polski wschodniej. Seria: Raporty i Analizy EUROREG, nr 5. Warszawa: Centrum Europejskich Studiów Regionalnych i Lokalnych EUROREG.

Eberhardt P. (2011). Problematyka demograficzna tzw. ściany wschodniej Rzeczypospolitej Polskiej. Roczniki Nauk Społecznych, 39(3), 271–291.

Eberhardt P. (1994). Problematyka tzw. euroregionów na wschodnim pograniczu Polski. W: P. Eberhardt, K. Miros (red.). Węzłowe problemy współpracy przygranicznej. Biuletyn poświęcony prof. dr hab. Andrzejowi Stasiakowi z okazji 40-lecia pracy naukowej (s. 55–73). Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Eberhardt P., Komornicki T. (red.). (1993). Problematyka wschodniego obszaru pogranicza. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Flaga M., Pantylej W., Łoboda K. (2017). Sytuacja demograficzna jako determinanta rozwoju pogranicza polsko-ukraińskiego. W: A. Miszczuk (red.). Wyzwania rozwojowe pogranicza polsko-ukraińskiego (s. 89–120). Lublin: Norbertinum.

Flaga M., Wesołowska M. (2018). Demographic and social degradation in the Lubelskie Voivodeship as a peripheral area of East Poland. Bulletin of Geography. Socio-economic Series, (41), 7–27.

Goldstein J.R., Kluge F. (2016). Demographic pressures on European Unity. Population and Development Review, 42(2), 299–304.

Gorzelak G. (2002). Polskie regiony w procesie integracji europejskiej. Studia Regionalne i Lokalne, 2–3(09), 55–73.

Gwiaździńska-Goraj M., Wesołowska M., Jezierska-Thöle A. (2025). Demographic changes in post-state farm localities in Poland. Quaestiones Geographicae, 44(2), 59–76.

Kaczmarek Z., Parysek J. (1977). Zastosowanie analizy wielowymiarowej w badaniach geograficzno-ekonomicznych. W: Z. Chojnicki (red.). Metody ilościowe i modele w geografii (s. 94–127). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Lang T., Burneika D., Noorkoiv R., Plüschke-Altof B., Pociute-Sereikiene G., Sechi G. (2022). Socio-spatial polarisation and policy response: Perspectives for regional development in the Baltic States. European Urban and Regional Studies, 29(1), 21–44.

Mieszczankowski M. (1960). Struktura agrarna Polski międzywojennej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Miszczuk A., Wesołowska M. (2012). Uwarunkowania demograficzne wiejskich rynków pracy Polski Wschodniej – ujęcie typologiczne. W: W. Kamińska, K. Heffner (red.). Wiejskie rynki pracy – zasoby, aktywizacja, nowe struktury (s. 209–228). Seria: Studia KPZK PAN, 145. Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.

Pénzes J., Zoltán Pásztor I., Tátrai P. (2015). Demographic processes in developmentally peripheral areas of Hungary. Stanovnistvo, 53(2), 87–111.

Płoszaj A. (2013). Diagnoza sytuacji społeczno-gospodarczej wraz z analizą SWOT dla Programu Operacyjnego Polska Wschodnia 2014–2020. Ekspertyza na zlecenie Ministerstwa Rozwoju Regionalnego. Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego.

Pociute-Sereikiene G. (2019). Peripheral regions in Lithuania: The results of uneven development. Regional Studies, Regional Science, 6(1), 70–77.

Rosner A. (2012). Zmiany rozkładu przestrzennego zaludnienia obszarów wiejskich. Wiejskie obszary zmniejszające zaludnienie i koncentrujące ludność wiejską. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Rosner A., Stanny M. (2014). Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap I. Przestrzenne zróżnicowanie poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich w 2010 roku. Warszawa: Fundacja Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Stanny M. (2013). Przestrzenne zróżnicowanie rozwoju obszarów wiejskich w Polsce. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.

Śleszyński P. (2021). Demograficzne i planistyczne uwarunkowania i skutki rozwoju stref podmiejskich. W: P. Śleszyński, M.J. Nowak, P. Legutko-Kobus, A. Hołuj, P. Lityński,

A. Jadach-Sepioło, M. Blaszke (red.). Suburbanizacja w Polsce jako wyzwanie dla polityki rozwoju 2021 (s. 29–70). Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.

Wesołowska M., Jakubowski A. (2018). Konsekwencje procesów ludnościowych na obszarach wiejskich województw Polski Wschodniej w ujęciu przestrzennym. Studia Regionalne i Lokalne, 3(73), 118–146.