Żydowskie osadnictwo na polskiej wsi w XIX i XX w. Problem identyfikacji, definicji i statystyki w odniesieniu do zjawiska „Żyda rolnika”

Abstrakt

W niniejszym artykule podjęto problematykę żydowskiego osadnictwa na polskiej wsi w XIX i XX w. oraz postawiono pytanie o to, czy w Polsce tego okresu funkcjonowali Żydzi zajmujący się rolnictwem. Ze względu na uwarunkowania historyczne omawiana mniejszość nie była tradycyjnie związana z produkcją żywności ani uprawą roli czy hodowlą zwierząt, a jej obecność na terenach wiejskich miała zazwyczaj odmienny charakter. Większość przedstawicieli tej grupy wykonywała zawody rzemieślnicze bądź zajmowała się handlem – zarówno stacjonarnym, jak i obwoźnym. Od średniowiecza Żydom dzierżawiono również przywilej propinacyjny, czyli prawo produkcji i sprzedaży alkoholu na określonym obszarze (np. w obrębie konkretnych dóbr). Pytaniem, na jakie niniejszy artykuł stanowi próbę odpowiedzi, jest to dotyczące istnienia grupy Żydów-rolników. Choć pod względem historycznym jej powstanie i rozwój było utrudnione, to w dokumentach (głównie z okresu międzywojennego) znaleźć można wyraźne ślady jej istnienia. Kwestią wymagającą opracowania jest jednak to, jak była liczna, kto wchodził w jej skład i czy nie doszło w czasie jej identyfikacji oraz opisu do błędu niedoszacowania. Artykuł podzielono na pięć części. W pierwszej z nich postawiono pytanie o to, kim właściwie są Żydzi. Rozważania dotyczą pochodzenia słowa, jego historycznego znaczenia i ewolucji definicji. W drugiej poruszono kwestię pozornej jednolitości grupy żydowskiej i omówiono jej wewnętrzne rozwarstwienie – polityczne, ideologiczne, w końcu autoidentyfikacyjne – istotne z punktu widzenia metodologii prowadzenia spisów powszechnych. Z kolei w trzeciej pokrótce przedstawiono kwestie związane z prawnym uznaniem odrębności religijnej, etnicznej i narodowościowej Żydów w XIX i XX stuleciu w Polsce na tle Europy. Następnie w czwartej ukazano zagadnienie związane z badaniami społeczności żydowskiej, w tym spisów powszechnych z 1921 i 1931 r., skupiając się na wiążącymi się z nimi trudnościami i próbą wyodrębnienia Żydów-rolników. W piątej zaś części zaprezentowano historię osadnictwa żydowskiego na wsiach ze szczególnym uwzględnieniem prawa uprawy roli, a także dostępne statystyki związane z wykonywaniem zawodu rolniczego przez Żydów, jak również odniesiono się do postawionych wcześniej pytań dotyczących trudności z niedoszacowaniem tej grupy. Tekst oparto na autorskiej analizie źródeł pisanych, w tym m.in. dokumentów prawnych, danych statystycznych dostępnych w opracowaniach spisów powszechnych przeprowadzonych w II Rzeczypospolitej oraz powojennej rejestracji ocalałych z Zagłady.